နိုင်ငံခြားသတင်း- ၂၀၂၆ခုနှစ်၊ မတ်လ (၃)ရက်
လက်ရှိ စစ်ရေးအခြေအနေနှင့် အဓိကဖြစ်ရပ်များ
အဓိကတိုက်ခိုက်မှု စတင်ခြင်း (ဖေဖော်ဝါရီ ၂၈ရက်)
အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့ ပူးပေါင်းပြီး အီရန်နိုင်ငံအတွင်းရှိ နျူကလီးယားစက်ရုံများ၊ ဒုံးကျည်စခန်းများနှင့် အစိုးရခေါင်းဆောင်ပိုင်းများကို ပစ်မှတ်ထားကာ လေကြောင်းမှ အပြင်းအထန် စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။
အီရန်အဓိကခေါင်းဆောင် သေဆုံးခြင်း။
အစ္စရေး၏ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အီရန်၏ အဓိကခေါင်းဆောင် အယာတိုလာခါမေနီ ( Ayatollah Ali Khamenei) နှင့် အခြားစစ်ဘက်ဆိုင်ရာ ထိပ်တန်းအရာရှိများ သေဆုံးသွားကြောင်း အီရန်နိုင်ငံပိုင် မီဒီယာများက အတည်ပြုထားသည်။
အီရန်၏ တုံ့ပြန်မှု။
အီရန်နိုင်ငံက အစ္စရေးနှင့် ဒေသတွင်းရှိ အမေရိကန်စစ်အခြေစိုက်စခန်းများ (ကူဝိတ်၊ ဘာရိန်း၊ ကာတာနှင့် ယူအေအီး) ကို ဒုံးကျည်များ၊ ဒရုန်းများဖြင့် ပြန်လည်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ကမ္ဘာ့ရေနံလမ်းကြောင်းဖြစ်သော ဟောမွတ်ဇ်(Hormuz) ရေလက်ကြား ကို ပိတ်ပစ်ထားသည်။
နောက်ဆုံးရရှိထားသော အချက်အလက်များ (မတ်လ ၂ – ၃)
အမေရိကန် စစ်သည်များ သေဆုံးမှု။ အီရန်၏ ပြန်လည်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် အမေရိကန်စစ်သည် ၆ ဦး သေဆုံးပြီး ၁၈ ဦးခန့် ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကြောင်း အမေရိကန် စစ်ဌာနချုပ် (CENTCOM) က အတည်ပြုထားသည်။
မတော်တဆ ပစ်ခတ်မှု။ ကူဝိတ်နိုင်ငံ လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးစနစ်က အမေရိကန် တိုက်လေယာဉ် (၃) စီးကို အီရန်တိုက်လေယာဉ်ဟု မှားယွင်းယူဆကာ ပစ်ချခဲ့သဖြင့် ပျက်ကျခဲ့သော်လည်း လေယာဉ်မှူးများအားလုံး အသက်ဘေးမှ လွတ်မြောက်ခဲ့သည်။
သမ္မတ ထရမ့်၏ ထုတ်ပြန်ချက်။ သမ္မတ ထရမ့်က ဤစစ်ဆင်ရေးသည် ရက်သတ္တပတ် ၄ ပတ်မှ ၅ ပတ်အထိ ကြာမြင့်နိုင်ကြောင်းနှင့် အီရန်၏ နျူကလီးယား ရည်မှန်းချက်များကို အပြီးတိုင် ဖျက်ဆီးသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားထားသည်။
စီးပွားရေး ရိုက်ခတ်မှု။ စစ်ပွဲကြောင့် ကမ္ဘာ့ရေနံဈေးနှုန်းများ ရုတ်တရက် မြင့်တက်သွားပြီး ဥရောပတွင် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ဈေးနှုန်း ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ ခုန်တက်သွားခဲ့သည်။
အကျိုးဆက်နှင့် အလားအလာ
အီရန်ပြည်တွင်း အခြေအနေ။ အီရန်နိုင်ငံအတွင်း ဆန္ဒပြမှုများ ရှိနေပြီး အစိုးရက အင်အားသုံး နှိမ်နင်းမှုများကြောင့် ပြည်သူထောင်ပေါင်းများစွာ သေဆုံးနေရကြောင်း သတင်းများ ထွက်ပေါ်နေသည်။
ဒေသတွင်း စစ်မီးကူးစက်မှု။ လက်ဘနွန်အခြေစိုက် ဟစ်ဇဘိုလာအဖွဲ့ကလည်း အီရန်ဘက်မှ ကူညီရန် အစ္စရေးကို တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်နေသဖြင့် စစ်ပွဲမှာ တစ်ခွင်လုံးသို့ ပြန့်နှံ့သွားမည့် အန္တရာယ်ရှိနေသည်။
၁။ ကုလသမဂ္ဂနှင့် နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းများ
ကုလသမဂ္ဂ (UN) အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ် အန်တိုနီယိုဂူတားရတ်စ်(António Guterres) က အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေး၏ တိုက်ခိုက်မှုများသည် ကုလသမဂ္ဂ ပဋိညာဉ်ကို ချိုးဖောက်ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပြင်းထန်စွာ ဝေဖန်ခဲ့သည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် အီရန်၏ ဒေသတွင်းနိုင်ငံများအပေါ် ပြန်လည်တိုက်ခိုက်မှုကိုလည်း ရှုတ်ချခဲ့ပြီး စစ်မီးမပြန့်နှံ့စေရန် ချက်ချင်း အပစ်အခတ်ရပ်စဲဖို့ တိုက်တွန်းထားသည်။
အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အဏုမြူစွမ်းအင် အေဂျင်စီ(IAEA )က အီရန်ရှိ နျူကလီးယားစက်ရုံများ ထိခိုက်မှုရှိမရှိကို အနီးကပ် စောင့်ကြည့်နေပြီး ဘေးအန္တရာယ် မဖြစ်ပွားစေရန် ထိန်းသိမ်း ကြဖို့ တောင်းဆိုထားသည်။
၂။ အင်အားကြီးနိုင်ငံများ၏ သဘောထား။
ရုရှား (Russia)က ဤတိုက်ခိုက်မှုကို “ ရန်စမှုဖြစ်ပြီး အကြောင်းမဲ့ ကျူးကျော်မှု” ဟု သတ်မှတ်ကာ ပြင်းထန်စွာ ရှုတ်ချသည်။ ရုရှားသမ္မတ ပူတင်က အီရန်ခေါင်းဆောင် ခါမီနီသေဆုံးမှုအတွက် ဝမ်းနည်းကြောင်း သဝဏ်လွှာပို့ခဲ့ပြီး အမေရိကန်သည် အခြားနိုင်ငံ၏ အစိုးရကို ဖြုတ်ချရန် ကြိုးပမ်းနေသည်ဟု စွပ်စွဲထားသည်။
တရုတ် (China)က အခြေအနေကို အလွန်စိုးရိမ်ကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြားပြီး စစ်ရေးအရ ဖြေရှင်းခြင်းကို ကန့်ကွက်သည်။ ဆွေးနွေးပွဲလမ်းကြောင်းသို့ ချက်ချင်းပြန်သွားရန်နှင့် အီရန်၏ အချုပ်အခြာအာဏာကို လေးစားရန် တိုက်တွန်းထားသည်။
ဥရောပသမဂ္ဂ (EU)ရှိ ဗြိတိန်၊ ပြင်သစ်နှင့် ဂျာမနီ (E3) တို့သည် စစ်ပွဲတွင် တိုက်ရိုက် မပါဝင် ကြောင်း ပြောဆိုထားသော်လည်း အီရန်၏ ဒုံးကျည်တိုက်ခိုက်မှုများကို ရှုတ်ချသည်။ ၎င်းတို့သည် ငြိမ်းချမ်းစွာ ဖြေရှင်းရေးကိုသာ ဦးစားပေးလိုကြသည်။
၃။ အရှေ့အလယ်ပိုင်း ဒေသတွင်း တုံ့ပြန်မှုများ
ပင်လယ်ကွေ့နိုင်ငံများ (Gulf States): ဆော်ဒီအာရေဗျ၊ ကာတာနှင့် ယူအေအီးတို့သည် အလွန်ခက်ခဲသော အခြေအနေနှင့် ရင်ဆိုင်နေရသည်။ ၎င်းတို့၏ နယ်မြေအတွင်းရှိ အမေရိကန်စခန်းများကို အီရန်က ပစ်မှတ်ထားနေသဖြင့် အီရန်၏ လုပ်ရပ်ကို “ အချုပ်အခြာအာဏာ ချိုးဖောက်မှု” အဖြစ် ပြင်းပြင်းထန်ထန် ရှုတ်ချကြသည်။
အီရတ်နှင့် လက်ဘနွန်။ အီရတ်ရှိ ရှီယိုက်ဘာသာရေး ခေါင်းဆောင်များနှင့် လက်ဘနွန် ဟစ်ဇဘိုလာအဖွဲ့တို့က အီရန်ဘက်မှ ရပ်တည်ကြောင်း ပြသကာ အမေရိကန်ကို ဆန့်ကျင်သည့် ဆန္ဒပြပွဲများ ပြုလုပ်လျက်ရှိသည်။
အကျဉ်းချုပ် သုံးသပ်ချက်နိုင်ငံတကာ အသိုက်အဝန်းမှာ အဓိက အုပ်စု (၂) စု ကွဲနေသည်ကို တွေ့ရပါသည်-
အနောက်အုပ်စု (အမေရိကန်၊ အစ္စရေး၊ ကနေဒါ၊ သြစတြေးလျ)တို့က အီရန်၏ နျူကလီးယား ခြိမ်းခြောက်မှုကို အမြစ်ပြတ်ချေမှုန်းရန် လိုအပ်သည်ဟု ယူဆသည်။
ဆန့်ကျင်ဘက်အုပ်စု (ရုရှား၊ တရုတ်၊ အီရန် မဟာမိတ်များ)က ဤလုပ်ရပ်သည် နိုင်ငံတကာ ဥပဒေကို ချိုးဖောက်ပြီး ကမ္ဘာ့တည်ငြိမ်ရေးကို ပျက်ပြားစေသည်ဟု ရှုမြင်သည်။
အမေရိကန်-အီရန် စစ်ပွဲ (Operation Epic Fury) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးနှင့် ရေနံဈေးကွက် ရိုက်ခတ်မှုများမှာ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လဆန်းတွင် အလွန်စိုးရိမ်ဖွယ် အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိနေပါသည်။ နောက်ဆုံးရရှိထားသော အချက်အလက်များအရ အကျိုးသက်ရောက်မှုများကို အောက်ပါအတိုင်း တွေ့ရှိရပါသည်-
ရေနံဈေးကွက် ရုတ်တရက် ခုန်တက်ခြင်း
ဈေးနှုန်းမြင့်တက်မှုသည်စစ်ပွဲစတင်ပြီးနောက်ပိုင်း ကမ္ဘာ့ရေနံဈေးနှုန်း (Brent Crude) သည် တစ်စည်လျှင် ၇၉ ဒေါ်လာမှ ၈၀ ဒေါ်လာ ဝန်းကျင်အထိ (၈ ရာခိုင်နှုန်းခန့်) ရုတ်တရက် မြင့်တက်သွားခဲ့သည်။
၁၀၀ ဒေါ်လာခန့်မှန်းချက်ဖြစ်လာနိုင်။ အကယ်၍ စစ်ပွဲသည် ရက်သတ္တပတ်ပေါင်းများစွာ ကြာရှည်သွားပါက သို့မဟုတ် ရေနံတင်သင်္ဘောလမ်းကြောင်းများ ပိတ်ဆို့ခံရပါက တစ်စည်လျှင် ဒေါ်လာ ၁၀၀ ကျော် အထိ ရောက်ရှိသွားနိုင်ကြောင်း စီးပွားရေးပညာရှင်များက သတိပေးထားသည်။
ဟောမွတ်ဇ်(Hormuz) ရေလက်ကြား ပိတ်ဆို့မှုကြောင့် ကမ္ဘာ့ရေနံလိုအပ်ချက်၏ ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ဖြတ်သန်းရာလမ်းကြောင်းဖြစ်သည့် Hormuz ရေလက်ကြားတွင် အီရန်က သင်္ဘောများကို ပိတ်ဆို့တိုက်ခိုက်နေသဖြင့် ရေနံတင်သင်္ဘောအစီးပေါင်း ၁၅၀ ခန့်သည် လမ်းခရီးတွင် ရပ်တန့်ထားရသည်။
ကမ္ဘာ့စတော့ရှယ်ယာနှင့် ငွေကြေးဈေးကွက်
စတော့ဈေးကွက် ကျဆင်းမှုသည် အမေရိကန်၏ S&P 500 နှင့် ဥရောပ၊ အာရှ စတော့ ညွှန်းကိန်းများ (ဥပမာ- ဂျာမနီ DAX၊ ဟောင်ကောင် Hang Seng) အားလုံးသည် ၁.၅ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၂.၅ ရာခိုင်နှုန်းခန့်အထိ ကျဆင်းသွားသည်။ အထူးသဖြင့် လောင်စာဆီဈေးအပေါ် မှီခိုနေရသော လေကြောင်းလိုင်းနှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း ရှယ်ယာများ အကြီးအကျယ် ကျဆင်းခဲ့သည်။
ဒေါ်လာနှင့် ရွှေဈေး မြင့်တက်မှုသည် စစ်ပွဲကြောင့် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများသည် ဘေးကင်းရာ (Safe Haven) များဖြစ်သော အမေရိကန်ဒေါ်လာ နှင့် ရွှေ ကို ပိုမိုဝယ်ယူလာကြသဖြင့် ရွှေဈေးသည် တစ်အောင်စလျှင် ဒေါ်လာ ၅,၄၀၀ နီးပါးအထိ စံချိန်တင် မြင့်တက်သွားသည်။
ကုန်ကျစရိတ်နှင့် ငွေဖောင်းပွမှု
သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးစရိတ်: ပါရှန်ကွေ့အတွင်း အာမခံကြေး (War-risk premium) များ ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ မြင့်တက်သွားသဖြင့် ကုန်သေတ္တာတင်ခနှင့် သင်္ဘောခများ အဆမတန် တက်သွားသည်။
စားသုံးသူများအပေါ် သက်ရောက်မှု: အမေရိကန်နှင့် ဥရောပနိုင်ငံများတွင် ဓာတ်ဆီဈေးနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ဈေးများ စတင်မြင့်တက်နေပြီဖြစ်ကာ၊ ၎င်းသည် ကုန်ဈေးနှုန်းကြီးမြင့်မှု (Inflation) ကို ပိုမိုဆိုးရွားစေရန် တွန်းအားပေးနေသည်။
သဘာဝဓာတ်ငွေ့။ ကာတာနိုင်ငံက သဘာဝဓာတ်ငွေ့ (LNG) ထုတ်လုပ်မှုကို အကန့်အသတ်မရှိ ရပ်ဆိုင်းလိုက်သဖြင့် ဥရောပတွင် ဓာတ်ငွေ့ဈေး ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ခုန်တက်သွားသည်။
ရေနံထုတ်လုပ်သည့်နိုင်ငံများ (OPEC+) ၏ တုံ့ပြန်မှု
ဆော်ဒီအာရေဗျနှင့် ရုရှားအပါအဝင် OPEC+ အဖွဲ့သည် စျေးကွက်တည်ငြိမ်စေရန် တစ်ရက်လျှင် ရေနံစည်ပေါင်း ၂ သိန်းကျော်အထိ တိုးမြှင့်ထုတ်လုပ်ရန် သဘောတူခဲ့သော်လည်း၊ စစ်ပွဲ၏ စိုးရိမ်စိတ်က ပိုမိုကြီးမားနေသဖြင့် ဈေးနှုန်းမှာ ကျဆင်းခြင်း မရှိသေးပေ။
အကျဉ်းချုပ်: ဤစစ်ပွဲသည် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ စွမ်းအင်အကျပ်အတည်းကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပြီး ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများအတွက် ကုန်ဈေးနှုန်းဒဏ်ကို ပိုမိုပြင်းထန်စေနိုင်သည့် အန္တရာယ်ရှိနေသည်။
အီရန်အစောင့်တပ်စစ်ရေးပြနေစဥ် (ပုံ)
ဤပုံတွဲသည် အမေရိကန်တပ်ဖွဲ့ဝင်များ ကူဝိတ်တွင် ကျဆုံးခဲ့သည့်နေရာကို ပြသထားသည်။ ဘယ်ဘက်ပုံများကို ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၆ ရက်နေ့တွင် ရိုက်ကူးခဲ့သည်။ ညာဘက်ပုံများကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် ရိုက်ကူးခဲ့သည်။ Planet Labs PBC (ပုံ)
၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် အီရန်နိုင်ငံပိုင်မီဒီယာမှ အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ ကွယ်လွန်ကြောင်း အတည်ပြုပြီးနောက် တီဟီရန်တွင် ပြုလုပ်သော စုဝေးပွဲတစ်ခုအတွင်း အီရန်အမျိုးသမီးများ ဝမ်းနည်းပူဆွေးနေကြစဉ်။ Morteza Nikoubazl/NurPhoto/Getty Images (ပုံ)
