CNN – ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၀ ရက်
ထရမ့်အစိုးရသည် လက်ရှိတွင် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ စီးပွားရေးကျဆင်းမှုနှင့် ရေတပ်ဆိုင်ရာ ကပ်ဘေးတစ်ခုကြားတွင် ပိတ်မိနေသည်။ အီရန်နှင့် ပဋိပက္ခ ပြင်းထန်လာသည်နှင့်အမျှ ကမ္ဘာ့အရေးပါသော စွမ်းအင်လမ်းကြောင်းများသည် “အစဉ်လိုက်မဟုတ်သော (nonlinearity)” အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိနေပြီဖြစ်ရာ ဟော်မုဇ် ရေလက်ကြား (Strait of Hormuz) ပိတ်ဆို့ထားသည့် နေ့ရက်တိုင်းသည် စီးပွားရေး ထိခိုက်မှုကို နှစ်ဆတိုး စေရုံ သာမက ဆင့်ပွားကိန်းဖြင့် အဆမတန် မြင့်တက်စေလျက်ရှိသည်။
ထို့ကြောင့် ထရမ့်အစိုးရသည် ရေနံအကျပ်အတည်းကို နည်းလမ်းပေါင်းစုံဖြင့် ဖြေရှင်းရန် ကြိုးပမ်းနေသည်။ ရေလက်ကြားအတွင်း ရေနံတင်သင်္ဘောများ ပြန်လည်ဖြတ်သန်းနိုင်စေရန် ရှုပ်ထွေးသော စစ်ရေးလုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခုကို စီစဉ်နေသကဲ့သို့ ဈေးကွက်အတွင်း အရေးယူ ဆောင်ရွက်မှု များဖြင့် ဆီဈေးနှုန်းလျှော့ချရန် နည်းလမ်းများကိုလည်း ရှာဖွေနေသည်။
ထို့အပြင် ယခုကြုံတွေ့နေရသော ဆီဈေးနှုန်းမြင့်တက်မှုသည် ရေတိုကာလသာ ဖြစ်နိုင် ကြောင်း လူထုအား အာမခံရန်အတွက်လည်း ဝါဒဖြန့်ချိရေး လှုပ်ရှားမှုတစ်ခုကို စတင်ခဲ့သည်။
သို့သော်လည်း ပင်တဂွန် (ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန) နှင့် အိမ်ဖြူတော်အတွင်းပိုင်းတွင်မူ အခြေအနေမှာ ဆိုးရွားလာနေသည်။ နိုင်ငံတကာ ရေနံဈေးနှုန်းစံနှုန်းဖြစ်သော Brent ရေနံစိမ်းဈေးသည် တစ်စည်လျှင် ဒေါ်လာ ၁၀၀ အထက်သို့ ခုန်တက်သွားခဲ့ပြီဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ့ဈေးကွက်အတွင်း ရေနံစီးဆင်းမှု ပြတ်တောက်သွားခြင်းကြောင့် ထုတ်လုပ်မှုနှုန်းများ အလွန်အမင်း နှေးကွေးသွားပြီး သိုလှောင်ရုံ အကန့်အသတ်များကြောင့် အဓိကရေနံ ထုတ်လုပ်သူများ လုံးဝရပ်တန့်ပစ်ရမည့် အခြေအနေ (tipping point) သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနေပြီဖြစ်သည်။
ကူဝိတ်၊ အီရတ်နှင့် ယူအေအီးနိုင်ငံတို့သည် သိုလှောင်ကန်များ ပြည့်လျှံနေသောကြောင့် ရေနံတွင်းများကို ပိတ်ပစ်နေကြရသည်။ ဤရေနံတွင်းများကို တစ်ကြိမ်ပိတ်လိုက်ပါက ခလုတ်နှိပ်သကဲ့သို့ အလွယ်တကူ ပြန်ဖွင့်၍မရနိုင်ဘဲ ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးအပေါ် ဆင့်ကဲ သက်ရောက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်စေမည့် ကြီးမားသော ရေနံလိုအပ်ချက် ဟာကွက်ကြီးကို ဖြစ်ပေါ်စေလိမ့်မည်။
“ဒီလို ဈေးကွက်အခြေအနေမျိုးက ဆက်ရှိနေမယ် ဒါမှမဟုတ် ပိုဆိုးလာမယ်ဆိုရင် အခုစစ်ဆင်ရေးရဲ့ အတိုင်းအတာနဲ့ နယ်ပယ်ကို ပြန်လည်သုံးသပ်ရမယ့် လက်တွေ့ဘဝကို ရောက်လာပါလိမ့်မယ်” ဟု အစိုးရအရာရှိဟောင်းတစ်ဦးက CNN သို့ ပြောကြားခဲ့သည်။ “ကာလတိုအတွင်း ဖြေရှင်းချက်တစ်ခု အရေးတကြီးလိုအပ်နေတယ်ဆိုတာကို အိမ်ဖြူတော်က သိရှိထားပါတယ်။”
ရေနံကုမ္ပဏီ အမှုဆောင်များ၊ ဈေးကွက်ကျွမ်းကျင်သူများနှင့် သံတမန်များ၏ အဆိုအရ ဤအကျပ်အတည်းအတွက် တစ်ခုတည်းသော ချက်ချင်းဖြေရှင်းနည်းမှာ အမေရိကန် ရေတပ်မှ လိုက်ပါစောင့်ရှောက်ပေးခြင်း (US Navy escort operation) ပင်ဖြစ်သည်။ ၎င်းမှာ သင်္ဘောများကို အကာအကွယ်ပေးရန် အချိန်တိုအတွင်း ဆောင်ရွက်ပေးမည်ဟု ထရမ့်က ပြီးခဲ့သည့်အပတ်က ကတိပြုထားသည့် ကိစ္စလည်း ဖြစ်သည်။
“ဒါဟာ စစ်တပ်က အနီးကပ် လေ့လာနေပြီး အမြဲတမ်း ဆွေးနွေးနေတဲ့ ကိစ္စပါ” ဟု အစိုးရ အဆင့်မြင့်အရာရှိတစ်ဦးက CNN သို့ ပြောသည်။ “သမ္မတ အကြံပြုထားတဲ့အတိုင်း လုပ်ဆောင်နိုင်မယ့် အစီအစဉ်တစ်ခု ရဖို့အတွက် တိုးတက်မှုတွေ အများကြီး ရှိနေပါပြီ။”
‘သေမင်းတမန် ချိုင့်ဝှမ်း’ (Death Valley)
သို့သော်လည်း အရင်းအမြစ်တစ်ခုက လက်ရှိ ရေလက်ကြား၏ အခြေအနေကို “သေမင်းတမန် ချိုင့်ဝှမ်း” ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။
USS Abraham Lincoln လေယာဉ်တင်သင်္ဘောအုပ်စုသည် အသင့်ရှိနေသော်လည်း ရေပြင် ပေါ်ရှိ နည်းဗျူဟာပိုင်းဆိုင်ရာ လက်တွေ့အခြေအနေမှာ အလွန်အန္တရာယ်များသည်။ အီရန်သည် ရေလက်ကြားကို ၎င်း၏ ပုံမှန်ရေတပ်နှင့် ပိုမိုကြမ်းတမ်းသော တော်လှန်ရေး အစောင့်တပ် (Revolutionary Guard) ကြားတွင် နှစ်ပိုင်းခွဲထားသည်။
နောက်ဆုံးအဖွဲ့သည် မိုင်းထောင်သည့် ရေယာဉ်ငယ်များ၊ ပေါက်ကွဲစေတတ်သော ပစ္စည်းများ တင်ဆောင်ထားသည့် အသေခံလှေများနှင့် ကမ်းခြေအခြေစိုက် ဒုံးကျည်စင်များကို အစုလိုက်အပြုံလိုက် အသုံးပြုနိုင်စွမ်း ရှိသည်။
“ကျွန်တော်တို့ ဖယ်ရှားချင်တဲ့ လက်နက်တွေကို မဖယ်ရှားနိုင်ခင်မှာပဲ ရေနံကြောင့်ဖြစ်တဲ့ ဖိအားက အထွတ်အထိပ်ကို ရောက်သွားပါလိမ့်မယ်။ အချိန်ဇယားချင်းက မကိုက်ညီဘူး” ဟု သတင်းရင်းမြစ်တစ်ခုက မှတ်ချက်ပြုသည်။
လက်ရှိတွင် အမေရိကန်သင်္ဘောများသည် ရေလက်ကြားရှိ အန္တရာယ်အရှိဆုံးနေရာများကို ရှောင်ရှားနေပြီး အီရန်ရှိ အမေရိကန်စစ်ဆင်ရေးများကိုသာ ပံ့ပိုးပေးနေသည်။ အကယ်၍ စောင့်ရှောက်ရေးတာဝန် (escort mission) ကို ယူလိုက်ပါက စစ်ပွဲအတွက် သိသာ ထင်ရှားသော ဗျူဟာမြောက် အားသာချက်မရှိဘဲ ရေနံတင်သင်္ဘောများကို ကာကွယ်ရန် အတွက်သာ ရေတပ်သင်္ဘောများကို အန္တရာယ်ဇုန်ထဲသို့ ပို့ဆောင်ရမည်ဖြစ်သည်။
အခြားရွေးချယ်စရာများကို ရှာဖွေခြင်း
အမေရိကန်စစ်တပ်က အီရန်၏ ခံစစ်စခန်းများကို မည်သည့်အချိန်တွင် ချေမှုန်းနိုင်မည်နည်း ဟူသော စီစဉ်မှုများကို လုပ်ဆောင်နေစဉ်အတွင်း အစိုးရသည် ဈေးကွက်ကို တည်ငြိမ်စေရန် အခြားသော နည်းလမ်းများကို အသည်းအသန် ရှာဖွေနေသည်။
တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ထရမ့်အစိုးရ အရာရှိများက လက်ရှိဈေးကွက်ပြတ်တောက်မှုသည် ရေတိုနာကျင်မှုသာဖြစ်ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ကမ္ဘာ့စွမ်းအင်ထောက်ပံ့မှုအတွက် ပိုမိုတည်ငြိမ် သော အခြေအနေကို ဖန်တီးပေးလိမ့်မည်ဟူသော ရေရှည်အမြင်ကို အလေးပေး ပြောကြား ခဲ့သည်။
“စွမ်းအင်ဈေးနှုန်းတွေ မြင့်တက်နေတာဟာ ယာယီကာလပဲ ဖြစ်ပါတယ်၊ အကြာကြီး မဟုတ်ပါဘူး” ဟု စွမ်းအင်ဝန်ကြီး ခရစ်စ် ရိုက်(Chris Wright) က တနင်္ဂနွေနေ့တွင် ပြောကြားခဲ့သည်။ “အဆိုးဆုံးအခြေအနေမှာ ဒါဟာ ရက်သတ္တပတ်တွေပဲ ကြာမှာပါ၊ လနဲ့ချီပြီး မကြာပါဘူး။”
ထရမ့်အတွက်မူ ဤအကျပ်အတည်းသည် ပထဝီနိုင်ငံရေးကိစ္စသာမက ပြည်တွင်းနိုင်ငံရေး ရှင်သန်မှုအတွက်လည်း အရေးကြီးသည်။ နိုဝင်ဘာလတွင် ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲများ နီးကပ်လာသည်နှင့်အမျှ ဓာတ်ဆီဈေးနှုန်းများ ခုန်တက်ခြင်းသည် မည်သည့် သံတမန်ရေးရာ စကားလုံးများနှင့်မျှ ဖုံးကွယ်၍မရသော “နိုင်ငံရေးအရ ထိခိုက်စေနိုင်သည့်” ခြိမ်းခြောက်မှု တစ်ခု ဖြစ်လာသည်။
အမေရိကန် ရေနံလုပ်ငန်းရှင်ကြီးများအဖွဲ့ (American Petroleum Institute) ကဲ့သို့သော လုပ်ငန်းကုမ္ပဏီကြီးများ၏ ဘုံသဘောတူညီချက်မှာ တစ်ခုတည်းသာ ရှိသည်- “တစ်ခုတည်းသော ထွက်ပေါက်မှာ ရေလက်ကြားကို ရှင်းလင်းရေးပင် ဖြစ်သည်။”
“အဓိက အာရုံစိုက်ရမှာက ရေလက်ကြားကို ရှင်းပစ်ဖို့ပါပဲ” ဟု ရေနံလုပ်ငန်း အမှုဆောင် တစ်ဦးက CNN သို့ ပြောသည်။ “အမေရိကန် ရေတပ်ကနေ ရေနံတင်သင်္ဘောတွေ မီးလောင်မှာ မဟုတ်ဘူးလို့ အာမမခံနိုင်သရွေ့တော့ ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးဟာ ၂၁ မိုင်ကျယ်တဲ့ ဒီရေပြင်လေးရဲ့ ဓားစာခံ ဖြစ်နေဦးမှာပါပဲ။”
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတစ်ဝန်းတွင် ရေနံစိမ်းဈေးနှုန်းများ မြင့်တက်လာသည်နှင့်အမျှ ဓာတ်ဆီဆိုင်ဝန်ထမ်းတစ်ဦးက ဖောက်သည်တစ်ဦးအတွက် ဆီဖြည့်ပေးနေစဉ်။ (ဓာတ်ပုံ – Anthony Behar/Sipa USA/AP)
ရူမိုင်လာ (Rumaila) ရေနံမြေရှိ ပိုက်လိုင်းများပေါ်တွင် လမ်းလျှောက်နေသော အလုပ်သမားများ။ (ဓာတ်ပုံ – Essam Al-Sudani/Reuters)
