ဇန်နဝါရီ ၁၀ ရက်၊ ၂၀၂၆ခုနှစ်
အောက်ပါတို့မှာ လက်ရှိအချိန် (ဇန်နဝါရီ ၁၀ ရက်၊ ၂၀၂၆) အထိ ဖြစ်ပေါ်နေသော နောက်ဆုံးအခြေအနေများဖြစ်သည်။
၁။ ဆန္ဒပြပွဲ၏ အဓိကအကြောင်းရင်းနှင့် ပျံ့နှံ့မှု
စီးပွားရေးပြိုလဲမှု: အီရန်ငွေကြေး (Rial) တန်ဖိုး သမိုင်းတစ်လျှောက် အနိမ့်ဆုံးသို့ ထိုးဆင်းသွားခြင်းနှင့် အခြေခံစားသောက်ကုန်ဈေးနှုန်းများ အဆမတန်မြင့်တက် လာခြင်း တို့ကြောင့် တီဟီရန်မြို့ရှိ ဈေးသည်များ၊ ကုန်သည်များက စတင်ဆန္ဒပြခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။
တစ်နိုင်ငံလုံးသို့ ပျံ့နှံ့ခြင်း: ယခုအခါ အီရန်နိုင်ငံရှိ ပြည်နယ် ၃၁ ခုလုံးနှင့် မြို့ပေါင်း ၁၀၀ ကျော်တွင် ဆန္ဒပြပွဲများ ဖြစ်ပွားနေပြီး အစ္စလာမ္မစ်အစိုးရ ပြုတ်ကျရေးအတွက်ပါ ကြွေးကြော်လာကြသည်။
၂။ သေဆုံးမှုနှင့် ဖမ်းဆီးခံရမှုများ
အသေအပျောက်။ လူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့များ၏ အဆိုအရ ဆန္ဒပြပွဲများအတွင်း အနည်းဆုံး လူ ၅၀ ကျော်မှ ၆၀ ကျော်အထိ သေဆုံးခဲ့ပြီး ယင်းတို့အနက် ကလေးငယ်အချို့လည်း ပါဝင်ကြောင်း သိရသည်။
ဖမ်းဆီးခံရမှု။ ဆန္ဒပြသူ ၂,၃၀၀ ကျော် ထက်မနည်း ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခံထားရသည်။
အင်အားသုံးဖြိုခွင်းမှု: လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့များက မျက်ရည်ယိုဗုံးများ၊ ရာဘာကျည်များသာမက ကျည်ဆန်အစစ်များဖြင့်ပါ ပစ်ခတ်ဖြိုခွင်းနေကြောင်း သတင်းများက ဆိုသည်။
၃။ အစိုးရ၏ တုံ့ပြန်ဆောင်ရွက်မှု
အင်တာနက် ဖြတ်တောက်ခြင်း: ဆန္ဒပြပွဲများ အရှိန်မမြင့်စေရန်နှင့် ပြင်ပသို့ သတင်း မပေါက်ကြား စေရန် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် အင်တာနက်နှင့် ဖုန်းလိုင်းများကို ဖြတ်တောက်ထားသည်။
တင်းမာသော သဘောထား။ အီရန်အဓိကခေါင်းဆောင် အယာတိုလာ အလီခါမေနီ (Ali Khamenei) က ဆန္ဒပြသူများကို “ အကြမ်းဖက်သမားများ” နှင့် “ နိုင်ငံခြားဩဇာခံများ” ဟု စွပ်စွဲထားပြီး ပြင်းပြင်းထန်ထန် အရေးယူမည်ဟု သတိပေးထားသည်။
စီးပွားရေး ဖြေလျှော့မှု။ အစိုးရက လူထုဒေါသကို လျှော့ချရန်အတွက် အခြေခံစားသောက်ကုန် ထောက်ပံ့ကြေး (Subsidies) များ တိုးမြှင့်ပေးမည်ဟု ကြေညာထားသော်လည်း ဆန္ဒပြပွဲများမှာ ရပ်တန့်သွားခြင်း မရှိသေးပါ။
၄။ နိုင်ငံတကာ၏ အခြေအနေ
အမေရိကန်၏ သတိပေးချက်။ အမေရိကန်သမ္မတ ဒေါ်နယ်ထရမ့်က အီရန်အစိုးရအနေဖြင့် ငြိမ်းချမ်းစွာ ဆန္ဒပြသူများကို သတ်ဖြတ်ခြင်းမပြုရန် သတိပေးထားပြီး၊ ထိုသို့ပြုလုပ်ပါက အမေရိကန်က ကြားဝင်ဆောင်ရွက်မည်ဟု ပြောကြားထားသည်။
ကုလသမဂ္ဂ။ ကုလသမဂ္ဂ လူ့အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ အကြီးအကဲက အီရန်တွင် ဖြစ်ပွားနေသော အကြမ်းဖက်မှုများအတွက် အလွန်စိုးရိမ်ကြောင်းနှင့် လွတ်လပ်သော စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုများ ပြုလုပ်ရန် တောင်းဆိုထားသည်။
အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသတွင် သက်တမ်းအရှည်ကြာဆုံး ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးဖြစ်သူ အဓိကခေါင်းဆောင်ကြီး အလီခါမေနီ (Ali Khamenei) သည် အီရန်နိုင်ငံကို ၃၅ နှစ်ကျော်ကြာ အုပ်ချုပ်လာခဲ့ပြီး၊ ၎င်း၏ သက်တမ်းတစ်လျှောက်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဆန္ဒပြပွဲများကို အင်အားသုံး၍ အကြိမ်ကြိမ် နှိမ်နင်းခဲ့သည်။
နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲဖြစ်သည့်အလျောက် ၎င်းသည် အီရန်နိုင်ငံတွင် အမြင့်ဆုံးအာဏာပိုင် ဖြစ်ပြီး၊ နိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းနှင့် ပြည်ပမူဝါဒ အတော်များများကို ၎င်းကပင် ပုံဖော် လုပ်ဆောင် သည်။ သို့သော်လည်း အသက် ၈၆ နှစ်အရွယ်ရှိပြီဖြစ်သော ခါမေနီသည် ကျန်းမာရေး ချို့တဲ့ လာနေပြီး ယခုအချိန်အထိ တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသည့် ဆက်ခံမည့်သူ မရှိသေးပေ။
ခါမေနီသည် ရွေးကောက်ပွဲများနှင့် ဥပဒေပြုရေးကို ကြီးကြပ်ရန် တာဝန်ပေးထားသည့် အဖွဲ့ဝင် ၁၂ ဦးပါဝင်သော အားကောင်းသည့် အုပ်ထိန်းသူကောင်စီ (Guardian Council) အဖွဲ့ဝင်များကို ခန့်အပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာလည်း ရှိသည်။ အီရန်နိုင်ငံတွင် သမ္မတနှင့် ပါလီမန် ရွေးကောက်ပွဲများကို ၄ နှစ်တစ်ကြိမ် ကျင်းပလေ့ရှိပြီး အသက် ၁၈ နှစ်နှင့်အထက် နိုင်ငံသားတိုင်း မဲပေးပိုင်ခွင့်ရှိသော်လည်း၊ လောင်းလျာများကို အုပ်ထိန်းသူကောင်စီက စိစစ်လေ့ရှိသည်။ ထိုကောင်စီသည် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးလိုလားသည့် ကိုယ်စားလှယ်
လောင်းများကို ပုံမှန်ပယ်ချလေ့ရှိသဖြင့် မဲဆန္ဒရှင်များ၏ ရွေးချယ်ခွင့်ကို သိသိသာသာ ကန့်သတ်ထားသည်။
၂၀၂၄ ခုနှစ် ရွေးကောက်ပွဲတွင် ရှေးရိုးစွဲဝါဒီပြိုင်ဘက်ကို အနိုင်ရရှိခဲ့သော ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဝါဒီ သမ္မတ မာဆုဒ် ပီဇက်ရှ်ကီယန် (Masoud Pezeshkian) သည်ပင်လျှင် ခါမေနီ သတ်မှတ်ထားသော ကန့်သတ်ချက်များအတွင်း၌သာ လုပ်ကိုင်ဆောင်ရွက်နေရခြင်း ဖြစ်သည်။
အီရန်စစ်တပ်၏ အကြီးအကဲက အီရန်ပြည်သူများအနေဖြင့် “ နိုးနိုးကြားကြားရှိကြရန်” တိုက်တွန်းလိုက်ပြီး “ ရန်သူ၏ မကောင်းသော ရည်ရွယ်ချက်များ မအောင်မြင်စေရန်” အတွက် စည်းလုံးညီညွတ်ကြရန်နှင့် အမျိုးသားရေး စည်းလုံးမှုကို ထိန်းသိမ်းကြရန် တောင်းဆိုလိုက်သည်။
အီရန်စစ်တပ်၏ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် အာမီယာ ဟာတာမီ (Amir Hatami) က အီရန်နိုင်ငံပိုင် မီဒီယာများသို့ ထုတ်ပြန်သည့် ကြေညာချက်တွင် “ ယနေ့တွင် ရန်သူသည် အခြားသော ပူးပေါင်းကြံစည်မှုတစ်ခုဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရာဇဝတ်ကောင် ဇီယွန်ဝါဒီအစိုးရ (အစ္စရေး) နှင့် ရန်လိုသော အကြမ်းဖက်အုပ်စုများ၏ ထောက်ပံ့မှုဖြင့်လည်းကောင်း၊ မြို့ပြများ၏ တည်ငြိမ်အေးချမ်းမှုကို ဖျက်ဆီးရန်နှင့် နိုင်ငံ၏ လူထုလုံခြုံရေးကို ထိခိုက်စေရန် ကြိုးပမ်းနေသည်” ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။
စစ်တပ်အကြီးအကဲက ယခုဆန္ဒပြပွဲများသည် အီရန်၏ “ ရန်သူ” များက မြှောက်ပင့်ပေး နေခြင်း ဖြစ်သည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့ပြီး၊ ပြီးခဲ့သည့်နှစ် ဇွန်လအတွင်းက အစ္စရေးနှင့် အီရန်တို့အကြား ဖြစ်ပွားခဲ့သော “ ၁၂ ရက်ကြာ စစ်ပွဲ” ကို ရည်ညွှန်းပြောဆိုခဲ့သည်။
“ ၁၂ ရက်ကြာစစ်ပွဲအတွင်းမှာ ပြည်သူ့သားသမီးတွေရဲ့ သွေးတွေနဲ့ လက်ပေခဲ့တဲ့ ဒီရန်သူဟာ အခုအခါမှာတော့ အီရန်ပြည်သူတွေကို ထောက်ခံတယ်ဆိုတဲ့ လိမ်လည်ပြီးမှားယွင်းတဲ့ အကြောင်းပြချက်နဲ့ နောက်ထပ် သွေးထိုးလှုံ့ဆော်မှုတစ်ခုကို ဖန်တီးဖို့ ကြိုးစားနေတာ ဖြစ်တယ်” ဟု ဟာတာမီက ဆိုသည်။
စစ်တပ်အနေဖြင့် မဟာဗျူဟာမြောက် အခြေခံအဆောက်အအုံများနှင့် ပြည်သူပိုင်ပစ္စည်းများ အပါအဝင် “ နိုင်ငံ၏ အမျိုးသားအကျိုးစီးပွားကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ကာကွယ်စောင့်ရှောက် သွားမည်” ဟုလည်း စစ်တပ်အကြီးအကဲက ပြောကြားခဲ့သည်။
နောက်ခံအကြောင်းအရာ။ ဆန္ဒပြပွဲများသည် ကနဦးတွင် တီဟီရန်မြို့ရှိ ဈေးများ (Bazaars) တွင် ငွေကြေးဖောင်းပွမှု မြင့်တက်လာခြင်းကြောင့် စတင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ ယခုအခါ တွင် တစ်နိုင်ငံလုံးသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့ပြီး အစိုးရဆန့်ကျင်ရေးနှင့် နိုင်ငံကို ထိခိုက်ပျက်စီးစေနေသော ဆိုးရွားသည့် စီးပွားရေးအခြေအနေများကို ဆန့်ကျင်သည့် အထွေထွေဆန္ဒပြပွဲများအဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းလာခဲ့သည်။
ဇန်နဝါရီ ၃ ရက်နေ့က တီဟီရန်မြို့၌ ကျင်းပသော အစည်းအဝေးတစ်ခုအတွင်း အီရန်၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ ပြောကြားနေစဉ်။ အီရန် အမြင့်ဆုံး ခေါင်းဆောင်ရုံး/ဝါနာ သတင်းဌာန/ရိုက်တာသတင်းဌာန(ပုံ)။
အီရန်စစ်တပ်၏ ဦးစီးချုပ် အာမီယာ ဟာတာမီသည် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့က အီရန်နိုင်ငံ၊ တီဟီရန်မြို့ရှိ စစ်တက္ကသိုလ်ကျောင်းသားများအား မိန့်ခွန်းပြောကြားနေစဉ်။ Masoud Nazari Mehrabi/Iranian Army/AP (ပုံ)
