CNN – ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၇ ရက်
အီရန်သမ္မတ မာဆု ပီဇက်ရှ်ကီယန်က တီဟီရန်အနေဖြင့် အချို့သောအခြေအနေများအောက်တွင် ၎င်း၏ ပင်လယ်ကွေ့အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများအပေါ် တိုက်ခိုက်မှုများကို ရပ်တန့်မည်ဟု ကြိုတင်ရိုက်ကူးထားပုံရသော ထုတ်ပြန်ချက်တွင် ပြောကြားပြီး မိနစ်ပိုင်းအကြာမှာပင် တိုက်ခိုက်မှုအသစ်များစွာ ထပ်မံဖြစ်ပွားကြောင်း သတင်းများထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။
ယခုပစ်ခတ်မှုများသည် စစ်ပွဲစတင်ကတည်းက အကြီးမားဆုံးသော ပစ်ခတ်မှုအချို့ဖြစ်ပြီး အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် အလီ ခါမေနီ (Ali Khamenei) သေဆုံးခဲ့ရသည့် တစ်ပတ်ပြည့်မြောက်ချိန်နှင့်လည်း တိုက်ဆိုင်နေသည်။
အကယ်၍ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှုများသည် ပင်လယ်ကွေ့နိုင်ငံများ၏ နယ်မြေများမှ စတင်ခြင်းမရှိပါက ၎င်းတို့အပေါ် တိုက်ခိုက်နေမှုများကို ရပ်တန့်ရန် ဆုံးဖြတ်ချက်ကို သောကြာနေ့တွင် ချမှတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပီဇက်ရှ်ကီယန်က ပြောကြားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း စနေနေ့နံနက်ပိုင်းတွင် အီရန်သည် အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု (UAE) တစ်နိုင်ငံတည်းကိုပင် ဘာလစ်စတစ်ဒုံးကျည် ၁၆ စင်းနှင့် ဒရုန်း ၁၂၁ စင်းတို့ဖြင့် ပစ်ခတ်ခဲ့သည်။
သို့သော်ငြားလည်း၊ ယခုပြောကြားချက်မှာ အီရန်ဘက်မှ ယနေ့အထိ အမြင့်ဆုံးအဆင့်ရှိသည့် စစ်ရှိန်လျှော့ချရေး မှတ်ချက်များဖြစ်ပြီး၊ တစ်ချိန်က ဘေးကင်းသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသော ဒေသများတွင် ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်မှုများ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည့် ရက်ပေါင်းများစွာကြာ တိုက်ခိုက်မှုများအတွက် ပီဇက်ရှ်ကီယန်က အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများကို တောင်းပန်ခဲ့သည်။
ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဝါဒီ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်သူ ပီဇက်ရှ်ကီယန်သည် တာဝန်ထမ်းဆောင်စဉ်တစ်လျှောက်လုံးတွင် နိုင်ငံတော်စီးပွားရေး အဆိုးရွားဆုံး ကျဆင်းမှု၊ ဆန္ဒပြပွဲများအတွင်း လူပေါင်းထောင်ချီ သတ်ဖြတ်ခံရမှုနှင့် ၎င်း၏အစိုးရအတွင်း စွမ်းဆောင်ရည်မပြည့်ဝမှုများအတွက် လူသိရှင်ကြား အကြိမ်ကြိမ် တောင်းပန်ခဲ့ရသူဖြစ်သည်။
ယခုအခါတွင်မူ သူသည် အီရန်လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များအတွက် ကိုယ်စားတောင်းပန်နေပြီး၊ တပ်ဖွဲ့များသည် “ ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အာဏာဖြင့် ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြခြင်းဖြစ်ပြီး မိမိတို့၏ မွေးရပ်မြေကို ဂုဏ်သိက္ခာရှိရှိ၊ အင်အားအပြည့်ဖြင့် ကာကွယ်ရန် လိုအပ်သည်များကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်” ဟု ဆိုသည်။ ၎င်းမှာ ပင်လယ်ကွေ့ အာရပ်နိုင်ငံများရှိ မြို့ပြများကို အကြီးအကျယ် ပစ်မှတ်ထားတိုက်ခိုက်နေခြင်းကို တရားမျှတကြောင်း ပြသနေသည့် အီရန်ခေါင်းဆောင်အချို့၏ ထပ်တလဲလဲ ပြောဆိုနေသော သတင်းစကားဖြစ်သည်။
မသေချာသော အနာဂတ်
အမေရိကန်-အစ္စရေး တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် အခြားအဓိကခေါင်းဆောင်များ သေဆုံးပြီးနောက် ပီဇက်ရှ်ကီယန် အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ပါဝင်လာသည့် ‘ဦးဆောင်ကောင်စီ’ (Leadership Council) ၏ ကြေညာချက်များသည် လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များ သို့မဟုတ် ဩဇာကြီးမားသော အစ္စလာမ်မစ် တော်လှန်ရေး အစောင့်တပ်ဖွဲ့ (IRGC) တို့၏ ရည်မှန်းချက်များနှင့် ကိုက်ညီမှု ရှိမရှိမှာ မရှင်းလင်းသေးပေ။ ထိုတပ်ဖွဲ့များသည် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေး၏ တိုက်ခိုက်မှုများကို တုံ့ပြန်ရန်အတွက် ၎င်းတို့ဘာသာ သီးခြားစီ စီမံချက်များ ချမှတ်ထားကြသည်။
ပီဇက်ရှ်ကီယန်၏ မှတ်ချက်များက ပင်လယ်ကွေ့အာရပ်နိုင်ငံများအတွက် စိတ်သက်သာရာရမှု ဖြစ်စေခဲ့သော်လည်း၊ မိန့်ခွန်းပြောပြီးနောက် မကြာမီမှာပင် ကောင်းကင်ယံသို့ ပျံသန်းလာသော ဒုံးကျည်များက အီရန်၏ တိုက်ခိုက်မှုများ ရပ်တန့်သွားပြီဟု ပြောရန် စောလွန်းနေသေးကြောင်း ပြသနေသည်။
၎င်း၏ မှတ်ချက်တွင် အမေရိကန် စစ်အခြေစိုက်စခန်းကြီးများစွာ အခြေစိုက်ထားသည့် ပင်လယ်ကွေ့အာရပ်နိုင်ငံများ၏ နယ်မြေများကို အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်ရန် အသုံးမပြုရဟူသော ကန့်သတ်ချက် ပါဝင်နေသည်။ ပီဇက်ရှ်ကီယန်၏ရုံးက မိန့်ခွန်းအပြီးတွင် ထုတ်ပြန်သည့် “ ရှင်းလင်းချက်” ထုတ်ပြန်ချက်၌ အီရန်အနေဖြင့် “ အမေရိကန် အခြေစိုက်စခန်းများမှ မည်သည့်ကျူးကျော်မှုကိုမဆို ပြတ်ပြတ်သားသား တုံ့ပြန်သွားမည်” ဟု အလေးပေး ပြောကြားထားသည်။
ဒေသတွင်းနိုင်ငံများသည် မသေချာသော အနာဂတ်နှင့် ရင်ဆိုင်နေရစဉ် အီရန်လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များနှင့် ၎င်း၏ လက်ဝေခံအုပ်စုများက မည်သည့်လုပ်ရပ်များကို အစ္စလာမ်မစ်သမ္မတနိုင်ငံအပေါ် ရန်လိုသောလုပ်ရပ်ဟု သတ်မှတ်မည်ကို မရှင်းလင်းသေးပေ။
ပီဇက်ရှ်ကီယန်၏ ထုတ်ပြန်ချက်အပြီး မကြာမီမှာပင် အမေရိကန်သမ္မတ ဒေါ်နယ်ထရမ့်က Truth Social တွင် ရေးသားရာ၌ အီရန်သည် “ ၎င်း၏ အရှေ့အလယ်ပိုင်း အိမ်နီးချင်းများထံ လက်နက်ချသွားပြီ” ဖြစ်ကြောင်းနှင့် အီရန်သည် ယနေ့တွင် “ အလွန်ပြင်းထန်စွာ ရိုက်နှက်ခံရမည်” ဖြစ်ကြောင်း၊ နိုင်ငံအတွင်းရှိ အချို့သောနေရာများကို “ လုံးဝဖျက်ဆီးပစ်ရန်နှင့် သေချာပေါက် သေကြေပျက်စီးစေရန်” စဉ်းစားနေကြောင်း ရေးသားခဲ့သည်။
အီရန်စစ်တပ်ကလည်း ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ထုတ်ပြန်ချက်တစ်ရပ် ထုတ်ပြန်ခဲ့ရာတွင် အကယ်၍ အီရန်အပေါ် ထိုးစစ်ဆင်မှုများ ဆက်ရှိနေပါက “ ဒေသတွင်းရှိ ရာဇဝတ်ကောင် အမေရိကန်အစိုးရနှင့် အတုအယောင် ဇီယွန်နစ်အစိုးရတို့၏ ကုန်း၊ ရေ၊ လေ စစ်အခြေစိုက်စခန်းများနှင့် အကျိုးစီးပွားအားလုံးသည် အီရန်အစ္စလာမ်မစ်သမ္မတနိုင်ငံ၏ အင်အားကြီး လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များ၏ ပြင်းထန်သော တိုက်ခိုက်မှုများအတွက် အဓိကပစ်မှတ်များ ဖြစ်လာလိမ့်မည်” ဟု ဆိုသည်။
ခေါင်းဆောင်မှု လစ်ဟာမှု
ပီဇက်ရှ်ကီယန်သည် ခေါင်းဆောင်မှု လစ်ဟာနေချိန်နှင့် အီရန်၏ ရှေ့ဆက်ရမည့် လမ်းကြောင်းအပေါ် မရေရာမှုများ ရှိနေချိန်တွင် ယခုကဲ့သို့ မှတ်ချက်ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
ဦးဆောင်ကောင်စီတွင် ပီဇက်ရှ်ကီယန်နှင့်အတူ ‘အစောင့်ကောင်စီ’ (Guardian Council) ၏ ဩဇာရှိအဖွဲ့ဝင် အသက် ၆၇ နှစ်အရွယ် ဝါရင့်ဘာသာရေးခေါင်းဆောင် အယာတိုလာ အလီရီဇာ အရက်ဖီ (Ayatollah Alireza Arefi) နှင့် နာမည်ဆိုးဖြင့် ကျော်ကြားသော တရားစီရင်ရေးဌာနအကြီးအကဲ ဂိုလမ်ဟော့စိန် မိုဆန်နီ အီဂျေအီ (Gholamhossein Mohseni Ejei) တို့ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ခါမေနီ၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံမည့်သူ မရွေးချယ်ရသေးမီအထိ နိုင်ငံ၏ကိစ္စရပ်များကို စီမံခန့်ခွဲရန် ကြားဖြတ်အာဏာပိုင်အဖွဲ့အဖြစ် ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။
ကောင်စီသည် ၎င်းတို့နိုင်ငံသမိုင်းတွင် အပြင်းထန်ဆုံး စစ်ရေးတိုက်ခိုက်မှုများကို ကြုံတွေ့နေရသည့် လူဦးရေ ၉၆ သန်းအတွက် စစ်တွင်းရေးရာများကို စီမံခန့်ခွဲရန် ရုန်းကန်နေရစဉ်၊ ကြားဖြတ်ခေါင်းဆောင်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော အီရန်စစ်တပ်သည် အများအားဖြင့် သီးခြားဖြစ်တည်နေပြီး အဆက်အသွယ်ပြတ်တောက်နေသည်။
အီရန်နှင့် နီးကပ်သော ဆက်ဆံရေးရှိပြီး အဓိက ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးသူဖြစ်သည့် အိုမန်နိုင်ငံပင်လျှင် အီရန်၏ ဒုံးကျည်များ ထိမှန်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရက်ချီ (Abbas Araghchi) က ထိုတိုက်ခိုက်မှုများသည် အစိုးရ၏ ရွေးချယ်မှုမဟုတ်ကြောင်းနှင့် တီဟီရန်အနေဖြင့် ပစ်မှတ်များရွေးချယ်ရာတွင် သတိထားရန် လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များကို ညွှန်ကြားထားပြီးဖြစ်သော်လည်း စစ်ဘက်ဆိုင်ရာယူနစ်များသည် “ လွတ်လပ်စွာ ဆောင်ရွက်နေပြီး အနည်းငယ် အဆက်အသွယ်ပြတ်တောက်နေသည်” ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။
“ သူတို့က ကြိုတင်ပေးထားတဲ့ ယေဘုယျ ညွှန်ကြားချက်တွေအပေါ် အခြေခံပြီး လုပ်ဆောင်နေတာပါ” ဟု အာရက်ချီက ယခုအပတ်အတွင်း Al Jazeera သို့ ပြောကြားခဲ့သည်။
စိတ်ရှည်မှု ကုန်ဆုံးလာသည့် လက္ခဏာတစ်ခုအဖြစ် အီရန်ရှိ ထင်ရှားသော ဘာသာရေးခေါင်းဆောင် အများအပြားက အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်သစ် တစ်ဦးကို အမြန်ဆုံး ရွေးချယ်ရန် တိုက်တွန်းခဲ့ကြသည်။
အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် ရွေးချယ်ခြင်းသည် ‘ကျွမ်းကျင်သူများအဖွဲ့’ (Assembly of Experts) ဟုခေါ်သော ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်များ ကောင်စီဝင်များသာ ပါဝင်ခွင့်ရှိသည့် လျှို့ဝှက်ပြီး ရှုပ်ထွေးသော လုပ်ငန်းစဉ်ဖြစ်သည်။ ဤလုပ်ထုံးလုပ်နည်းကို လွန်ခဲ့သော ၃၇ နှစ်က အစ္စလာမ်မစ်သမ္မတနိုင်ငံကို တည်ထောင်သူ အယာတိုလာ ရူဟိုလာ ခိုမေနီ (Ayatollah Ruhollah Khomeini) ကွယ်လွန်ပြီး ခါမေနီကို ဆက်ခံသူအဖြစ် ရွေးချယ်စဉ်က တစ်ကြိမ်သာ ကျင့်သုံးခဲ့ဖူးသည်။
ထိုစဉ်က ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်များသည် ကြည်ညိုလေးစားအပ်သော အယာတိုလာ ခိုမေနီ ချန်ထားခဲ့သည့် ကြီးမားသော လစ်ဟာမှုကို ဖြည့်ဆည်းရန် အလျင်အမြန် ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသဖြင့် ခါမေနီသည် ၂၄ နာရီအတွင်း အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်အဖြစ် ရွေးချယ်ခံခဲ့ရသည်။ ခေါင်းဆောင်သစ်သည် လုပ်ကြံမခံရမီအထိ ၃၇ နှစ်ကြာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။
ယနေ့တွင်မူ အစ္စလာမ်မစ်သမ္မတနိုင်ငံသည် ၎င်းတို့၏ တည်ရှိမှုအပေါ် ခြိမ်းခြောက်နေသည့် အကျပ်အတည်းနှင့် ရင်ဆိုင်နေရကြောင်း အသိအမှတ်ပြုထားပြီး နောက်ထပ်ခေါင်းဆောင်ကို ရွေးချယ်ရာတွင် အလွန်အမင်း သတိထားပြီး ဆောင်ရွက်နေပါသည်။
၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလက နယူးယောက်မြို့တွင် တွေ့ရသော အီရန်သမ္မတ မာဆု ပီဇက်ရှ်ကီယန် (Masoud Pezeshkian)။ (Photo: John Lamparski/Getty Images)
ဓာတ်ပုံကဏ္ဍ – အမေရိကန်-အစ္စရေးတို့ အီရန်ကို တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် အရှေ့အလယ်ပိုင်းစစ်ပွဲမြင်ကွင်းများ (ဓာတ်ပုံ)
အီရန်စစ်ဘေးဒုက္ခသည်များကို အစားအစာဝေငှပေးနေပုံ
အစ္စရေးတင့်ကားများ လက်ဘနွန်သို့ချီတက်လာစဥ်
