နိုင်ဂျီးရီးယားသမ္မတသည် ကွပ်မျက်ခံရပြီးနောက် နှစ် ၃၀ အကြာက စစ်အစိုးရ၏ ကြိုးပေးသတ်ဖြတ်မှုကြောင့် သေဆုံးခဲ့ရသည့် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူ ကင်ဆာရိုဝီဝါ ကို လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့် ပေးခဲ့သည်။
အခြားမဲဆွယ်စည်းရုံးသူ ရှစ်ဦးနှင့်အတူ ကင်ဆာရိုဝီဝါသည် လူသတ်မှုဖြင့် ပြစ်ဒဏ် ချမှတ်ခံခဲ့ရပြီး ထိုစဉ်က စစ်အစိုးရလက်ထက် ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ကြိုးပေးအသတ်ခံခဲ့ရသည်။
နိုင်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံ အိုဂိုနီနယ်မြေ (Ogoniland) ရှိ နိုင်ငံပေါင်းစုံရေနံလုပ်ငန်း အထူးသဖြင့် Shell ၏ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများကို ဆန့်ကျင်သည့် ဦးဆောင်ဆန္ဒပြမှုများကြောင့် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများသည် အပြစ်ပေးခံရသည်ဟု လူအများက ယုံကြည်ကြသည်။ Shell သည် ကွပ်မျက်မှုတွင် ပါဝင်ပတ်သက်မှု မရှိကြောင်း ငြင်းဆိုထားသည်။
လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်ကို ကြိုဆိုခဲ့ကြသော်လည်း အချို့သော တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများနှင့် ဆွေမျိုးများက အစိုးရသည် လုပ်သင့်သည်တို့ကို လုံလောက်အောင် မလုပ်ဆောင်ခဲ့ဟု ဆိုသည်။
ကြာသပတေးနေ့တွင် လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်ကို ထုတ်ပြန်သည့်အပြင်၊ နိုင်ဂျီးရီးယားသမ္မတ ဘိုလာတင်နူဘူ (Bola Tinubu) သည် အိုဂိုနီ ကိုးဦး(Ogoni Nine) ဟု လူသိများသော ကင်ဆာရိုဝီဝါနှင့် ၎င်း၏ လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်များကို ဂုဏ်ပြုချီးမြှင့်ခဲ့သည်။
ကင်ဆာရိုဝီဝါ (Saro-Wiwa)၊ ဘာရီနမ် ကီယိုဘယ် (Barinem Kiobel)၊ ဂျွန် ကေပူနန် (John Kpuinen)၊ ဘာရီဘော် ဘေရာ (Baribor Bera)၊ ဖီးလစ် နျူရာတေ(Felix Nuate)၊ ပေါလ် လီဗူလာ (Paul Levula)၊ ဆပ်တာဒေး ဒိုဘီး (Saturday Dobee)၊ နော်ဒူ အီရာဝို(Nordu Eawo) နှင့် ဒယ်နီရယ် ဂျီဘိုကိုး (Daniel Gbokoo) တို့သည် နိုင်ဂျီးရီးယား၏ နှစ်စဉ် ဒီမိုကရေစီနေ့၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအဖြစ် ဂုဏ်ပြုဆုများ လက်ခံရရှိသူ ဒါဇင်များစွာထဲတွင် ပါဝင်ပါသည်။
နိုင်ငံတော်၏ ဒီမိုကရေစီအတွက် ထူးချွန်စွာ ပံ့ပိုးပေးခဲ့ကြသော “ သူရဲကောင်းများ” အား ဂုဏ်ပြုချီးကျူးကြောင်း သမတ တင်နူဘူ(Tinubu) က ပြောကြားခဲ့သည်။
အိုဂိုနီ ကိုးဦး (Ogoni Nine) အတွက် လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်ကို တုံ့ပြန်သည့်အနေနှင့် မဲဆွယ်စည်းရုံးရေးအဖွဲ့များက အစိုးရကို နောက်ထပ်ခြေလှမ်းများ လှမ်းစေချင်သည်ဟု တိုက်တွန်းခဲ့သည်။
ယခင်က ကင်ဆာရိုဝီဝါ ဦးဆောင်သည့် အိုဂိုနီလူမျိုးများရှင်သန်ရေးလှုပ်ရှားမှုအဖွဲ့ (Mosop) က လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်ကို “ရဲရင့်သောလုပ်ရပ်” ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။
သို့သော်လည်း လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်သည် အမှားကို ဖော်ညွှန်းသည်ဟု Mosop မှ ပြောကြားခဲ့ပြီး လက်တွေ့တွင် “ရာဇ၀တ်မှုတစ်ခုမျှ ဖြစ်ပွားခြင်းမရှိ”ဟုဆိုသည်။
ဘာရီနမ် ကီယိုဘယ် (Barinem Kiobel) ၏ ဇနီးသည်က နိုင်ငံတော်ဂုဏ်ပြုမှုအတွက် သမတ တင်နူဘူ (Tinubu) အား ကျေးဇူးတင်ကြောင်း ပြောခဲ့ပြီး သမတအား “(သူမ၏) ခင်ပွန်းနှင့် ၎င်း၏ရဲဘော်များအား အပြစ်မရှိကြောင်းကို မှန်ကန်စွာ ကြေညာပေးရန် အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် အပစ်မရှိသူများကိုလွတ်ငြိမ်းခွင့်ပေးရန် မလိုသောကြောင့်ဖြစ်သည် ”ဟု သမ္မတကို တောင်းဆိုခဲ့သည်။
ပြန်စမ်းစစ်လိုကြောင်း ဘီဘီစီကိုပြောသည်။
အခြားနေရာများတွင်လည်း နိုင်ငံတကာလွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်အဖွဲ့ (Amnesty International) က လွတ်ငြိမ်းခွင့်ပြုခြင်းသည် “ အိုဂိုနီ ၉ဦး အတွက် လိုအပ်သော တရားမျှတမှုရရှိရန် အလှမ်းဝေးနေသေးသည်” ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။
နိုင်ဂျီးရီးယားတွင် လက်ရှိဖြစ်ပေါ်နေသော သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ပျက်စီးမှုများအတွက် ရေနံကုမ္ပဏီများကို ထိန်းသိမ်းကြပ်မတ်ထားရန် နောက်ထပ် လုပ်ဆောင်ရမည်ဖြစ်ကြောင်း အဆိုပါ အဖွဲ့အစည်းက ပြောကြားခဲ့သည်။
နိုင်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံ၏ ထိပ်တန်းစာရေးဆရာတစ်ဦးဖြစ်သည့် ကင်ဆာရိုဝီဝါသည် Shell နှင့် အခြားရေနံကုမ္ပဏီများကို ဆန့်ကျင်သည့် ငြိမ်းချမ်းစွာဆန္ဒပြပွဲများတွင် အိုဂိုနီလူမျိုးများကို ဦးဆောင်ခဲ့သည်။
Mosop အဖွဲ့သည် နိုင်ငံစုံကုမ္ပဏီများအား ဒေသခံများ၏ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းအတွက် မှီခိုနေရသော မြေများကို ညစ်ညမ်းစေသည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သည်။
နိုင်ဂျီးရီးယားအစိုးရသည် ဆန္ဒပြသူများကို ရက်ရက်စက်စက် နှိမ်နင်းခြင်းဖြင့် တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။ “ အိုဂိုနီ ၉ ဦးသည် အိုဂိုနီအကြီးအကဲလေးဦးကို သတ်ဖြတ်မှုနှင့်ပတ်သက်၍ လျှို့ဝှက်စစ်ခုံရုံးမှ အပြစ်ရှိကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့သည်ဟု ဆိုခဲ့သည်။
၎င်းတို့၏ ကွပ်မျက်မှုသည် နိုင်ငံတကာ အသိုက်အဝန်းအတွင်း ဒေါသထွက်စေခဲ့သည်။ တရားလက်လွတ်သတ်ဖြတ်မှုအဖြစ် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ရှုတ်ချခံခဲ့ရပြီး သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် မမျှတမှုနှင့် ဖိနှိပ်မှုတို့ကို တွန်းလှန်ရန် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ပြယုဂ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။
ထို့ကြောင့် နိုင်ဂျီးရီးယားသည် ဓနသဟာယအဖွဲ့မှ ဆိုင်းငံ့ခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။
ထိုအချိန်မှစ၍ Shell သည် အိုဂိုနီမြေ (Ogoniland) ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည့် တောင်ပိုင်းဒေသဖြစ်သည့် နီဂါ(Niger) မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတွင် ရေနံယိုဖိတ်မှုနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ပျက်စီးမှုတို့အတွက် တရားစွဲမှုများ အသီးသီးကို ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။
၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် နယ်သာလန်တရားရုံးတစ်ခုက နီဂျာမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသရှိ လယ်မြေများနှင့် ငါးဖမ်းရေများ ညစ်ညမ်းယိုဖိတ်မှုကြောင့် လယ်သမားများအား လျော်ကြေးပေးရန် Shell ကို အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ကုမ္ပဏီက ဒေါ်လာ သန်းတစ်ရာကျော် ပေးဆောင်ရန် သဘောတူခဲ့သည်။
ယခုနှစ်အစောပိုင်းတွင် အိုဂိုနီမြေ (Ogoniland) အသိုင်းအဝိုင်းနှစ်ခုကို ကိုယ်စားပြုသည့် ရှေ့နေများသည် Shell သည် ၁၉၈၉ နှင့် ၂၀၂၀ခုနှစ် အကြားတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ရေနံညစ်ညမ်းမှု အတွက်တာဝန်ယူရမည်ဟု လန်ဒန်တရားရုံးချုပ်တွင် တင်ပြခဲ့သည်။
Shell သည် အမှားအယွင်းမရှိဟု ငြင်းဆိုထားပြီး ထိုဒေသတွင် ရေနံညစ်ညမ်းမှု ပေါက်ထွက်ပြန့်နှံမှုများသည် တိုက်ခိုက်ဖျက်စီးမှု၊ ခိုးမှု၊ နှင့်တရားမဝင် ရေနံသန့်စင်မှု လုပ်ဆောင်မှုများ ကြောင့် ဒေသတွင်း ယိုဖိတ်မှုများ ဖြစ်ပွားရခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။
