“တရုတ်ပြည်၏ နော့စထရာဒါးမတ်စ်” ဟု လူသိများလာသည့် ပရော်ဖက်ဆာ ကျန်းရွှေချမ်းသည် ၂၀၂၄ ခုနှစ်ကတည်းက အမေရိကန်နှင့် ပတ်သက်၍ အဓိကဟောကိန်း ၃ ခု ထုတ်ဖော်ခဲ့ရာ ၎င်းတို့မှာ – ဒေါ်နယ်ထရမ့် ပြန်လည်အာဏာရလာမည်၊ အမေရိကန်နှင့် အီရန် စစ်ဖြစ်မည်၊ နှင့် အမေရိကန်သည် ထိုစစ်ပွဲတွင် ရှုံးနိမ့်မည် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။
၎င်း၏ သုံးသပ်ချက်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပါသည် –
သမိုင်းဝင် သင်ခန်းစာ (Sicilian Expedition)
ရှေးဟောင်း ဂရိခေတ်က အေသင်မြို့ပြနိုင်ငံသည် စစ္စလီကျွန်းသို့ အင်အားအလုံးအရင်းနှင့် သွားရောက်တိုက်ခိုက်ရာတွင် အရှက်တကွဲ ရှုံးနိမ့်ခဲ့သကဲ့သို့၊ အမေရိကန်သည်လည်း မိမိနှင့် အလှမ်းဝေးသော အီရန်နိုင်ငံကို ကျူးကျော်ခြင်းဖြင့် အင်ပါယာ ပြိုလဲသည့်အထိ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ၎င်းက နှိုင်းယှဉ်ထားသည်။
ပထဝီဝင် အနေအထားနှင့် ခုခံမှု
အီရန်နိုင်ငံ၏ တောင်ထူထပ်သော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့် များပြားလှသော လူဦးရေကြောင့် ရေရှည်သိမ်းပိုက်ထားရန်မှာ မဖြစ်နိုင်သလောက် ခက်ခဲလိမ့်မည်ဟု ဆိုသည်။
ပန်းတိုင်မှာ အင်အားချည့်နဲ့စေရန်ဖြစ်ခြင်း
အီရန်နှင့် ၎င်း၏ မဟာမိတ်အဖွဲ့များ (ဟစ်ဇ်ဘိုလာ၊ ဟူသီ စသည်တို့) သည် ဤစစ်ပွဲအတွက် နှစ်ပေါင်း ၂၀ ကြာ ပြင်ဆင်ထားကြောင်း၊ ၎င်းတို့၏ ရည်မှန်းချက်မှာ အမေရိကန်ကို တိုက်ရိုက်အနိုင်ယူရန်ထက် အမေရိကန်၏ စီးပွားရေးနှင့် စစ်ရေးအင်အားကို တဖြည်းဖြည်း အားနည်းသွားစေရန် ဖြစ်ကြောင်း သုံးသပ်သည်။
ကုန်ကျစရိတ် မမျှတမှု
ဈေးသက်သာသော အီရန်ဒရုန်းများကို ခုခံရန်အတွက် အမေရိကန်က ဒေါ်လာ သန်းချီတန်သော ဒုံးကျည်များကို အသုံးပြုနေရခြင်းမှာ ရေရှည်တွင် အမေရိကန်အတွက် စီးပွားရေးအရ မခံနိုင်ရည်ရှိအောင် ဖြစ်စေလိမ့်မည်ဟု ပရော်ဖက်ဆာ ကျန်းက ခန့်မှန်းထားသည်။
ပရော်ဖက်ဆာ ကျန်း၏ “Predictive History” (ခန့်မှန်းချက်သမိုင်းပညာ) ဆိုသည်မှာ အောက်ပါအချက်များအပေါ် အခြေခံထားခြင်း ဖြစ်သည် –
သမိုင်းသံသရာ – ရောမအင်ပါယာနှင့် ဗြိတိသျှအင်ပါယာတို့၏ ပျက်စီးပုံ သမိုင်းကြောင်းများကို လေ့လာပြီး ယနေ့ခေတ် အမေရိကန်၏ အခြေအနေနှင့် နှိုင်းယှဉ်တွက်ချက်ခြင်း။
စီးပွားရေးနှင့် စစ်စရိတ်- တိုင်းပြည်၏ စီးပွားရေးထက် စစ်ရေးအသုံးစရိတ်က ပိုမိုများပြားလာပါက ထိုနိုင်ငံမှာ မလွဲမသွေ ပြိုလဲရမည်ဟူသော အယူအဆ။
ပထဝီဝင်နိုင်ငံရေး- အီရန်၏ တောင်ထူထပ်သော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်သည် ကျူးကျော်သူများအတွက် “စစ်မြေပြင် ထောင်ချောက်” ဖြစ်လာမည်ဟု ယူဆခြင်း။
ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးနှင့် ရေနံဈေးနှုန်းအပေါ် သက်ရောက်မှုဆိုင်ရာ ပရော်ဖက်ဆာ ကျန်း၏ သုံးသပ်ချက်
ပရော်ဖက်ဆာ ကျန်းရွှယ်ချယ်သည် ဤစစ်ပွဲကြောင့် ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးအပေါ် ကျရောက်လာမည့် “စီးပွားရေးအရ လည်ပင်းညှစ်ခြင်း” (Economic Strangulation) ဆိုင်ရာ အချက်များကို အောက်ပါအတိုင်း သတိပေးထားပါသည်။
ဟော်မုဇ် ရေလက်ကြား (Strait of Hormuz) ပိတ်ဆို့မှု
ကမ္ဘာ့ရေနံ ၂၅ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ဖြတ်သန်းရာ ဤရေလက်ကြားကို အီရန်က ပိတ်ဆို့လိုက်ပါက ကမ္ဘာ့စွမ်းအင်ကဏ္ဍတွင် ကြီးမားသော အကြပ်အတည်း ဖြစ်လာလိမ့်မည်။
ရေနံဈေးနှုန်း အဆမတန် မြင့်တက်ခြင်း: ရေနံတစ်စည်လျှင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၀၀ ကျော်အထိ ထိုးတက်သွားနိုင်ပြီး၊ ၎င်းသည် အနောက်နိုင်ငံများ၏ စီးပွားရေးကို အကြီးအကျယ် ထိခိုက်စေမည့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ငွေဖောင်းပွမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေလိမ့်မည်။
ကုန်ကျစရိတ် မမျှတမှု (Financial Asymmetry)
အီရန်၏ ဈေးပေါသော ဒရုန်းများကို ပစ်ချရန် အမေရိကန်က ဒေါ်လာသန်းချီတန်သော ဒုံးကျည်များကို အသုံးပြုနေရခြင်းမှာ အမေရိကန်၏ ဘဏ္ဍာရေးကို တဖြည်းဖြည်း တိုက်စားသွားမည် ဖြစ်သည်။
ထောက်ပံ့ရေးလမ်းကြောင်း ပြတ်တောက်မှု
အရှေ့အလယ်ပိုင်းရှိ ပင်လယ်ကွေ့နိုင်ငံများသည် စားနပ်ရိက္ခာနှင့် ရေကို ပင်လယ်ရေကြောင်းမှတစ်ဆင့် တင်သွင်းနေရသဖြင့် စစ်ပွဲကြောင့် ၂ ပတ်အတွင်း ရိက္ခာပြတ်လပ်မှုများနှင့် ရင်ဆိုင်ရနိုင်သည်ဟု ကျန်းက သတိပေးထားသည်။
တရုတ်နှင့် ရုရှားနိုင်ငံတို့၏ တုံ့ပြန်မှုဆိုင်ရာ ပရော်ဖက်ဆာ ကျန်း၏ သုံးသပ်ချက်
ပရော်ဖက်ဆာ ကျန်း၏ အဆိုအရ အမေရိကန်-အီရန် စစ်ပွဲသည် ကမ္ဘာ့အင်အားကြီးနိုင်ငံများကြား ဗျူဟာမြောက် ပြောင်းလဲမှုများကို အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပေါ်စေပါသည်-
တရုတ်၏ စွမ်းအင် အစားထိုးလမ်းကြောင်း
တရုတ်နိုင်ငံသည် စစ်ပွဲကြောင့် ပိတ်ဆို့သွားနိုင်သည့် ပင်လယ်ရေကြောင်းထက် ရုရှားနှင့် အလယ်အာရှနိုင်ငံများမှတစ်ဆင့် ကုန်းကြောင်းပိုက်လိုင်းများဖြင့် စွမ်းအင်တင်သွင်းရန် ပြင်ဆင်ထားသည်။ ထို့ကြောင့် အနောက်နိုင်ငံများ စွမ်းအင်ဈေးနှုန်းဒဏ် ခံနေရချိန်တွင် တရုတ်မှာ ပိုမိုခံနိုင်ရည်ရှိနေသည်။
ရုရှား၏ စီးပွားရေး အကျိုးအမြတ်
ရုရှားသည် စွမ်းအင်တင်ပို့သူဖြစ်သဖြင့် ရေနံဈေးတက်ခြင်းကြောင့် ဝင်ငွေအမြောက်အမြား ရရှိနေသည်။ ဤဝင်ငွေသည် ရုရှားအပေါ် ချမှတ်ထားသော ပိတ်ဆို့မှုများကို ကျော်လွှားရန် အထောက်အကူ ဖြစ်စေသည်။
ဒေါ်လာနေရာတွင် ယွမ်ငွေ အစားထိုးလာခြင်း (Petroyuan)
စစ်ပွဲကြောင့် နိုင်ငံအများအပြားသည် ရေနံဝယ်ယူရာတွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာအစား တရုတ်ယွမ်ငွေကို ပိုမိုအသုံးပြုလာကြသည်။ ၎င်းသည် အမေရိကန်ဒေါ်လာ၏ ကမ္ဘာ့ဩဇာကို တိုက်ရိုက်စိန်ခေါ်နေခြင်း ဖြစ်သည်။
စစ်ရေးနှင့် သံတမန်ရေး
တရုတ်နှင့် ရုရှားတို့သည် အီရန်ကို ကုလသမဂ္ဂတွင် သံတမန်ရေးအရ ကာကွယ်ပေးထားပြီး အမေရိကန်၏ စစ်ရေးနည်းပညာများကို လေ့လာရန်အတွက် အီရန်ကို သွယ်ဝိုက်သောအကူအညီများ ပေးနေသည်ဟု ကျန်းက သုံးသပ်ထားသည်။
၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၈) ရက်နေ့အထိ ရွှေဈေးနှင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား အခြေအနေ
ပရော်ဖက်ဆာ ကျန်း၏ ခန့်မှန်းချက်များနှင့် လက်ရှိဖြစ်ပျက်နေသော အခြေအနေများမှာ အောက်ပါအတိုင်း တိုက်ဆိုင်နေသည်ကို တွေ့ရပါသည်။
ရွှေဈေးနှုန်း အခြေအနေ
ကမ္ဘာ့ရွှေဈေးသည် တစ်အောင်စလျှင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂,၈၅၀ မှ ၂,၉၀၀ ဝန်းကျင်အထိ စံချိန်တင် မြင့်တက်နေသည်။ အမေရိကန်ဒေါ်လာအပေါ် ယုံကြည်မှု လျော့နည်းလာခြင်းကြောင့် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများက ရွှေကိုသာ အားကိုးလာကြခြင်း ဖြစ်သည်။
ဟော်မုဇ် ရေလက်ကြား (Strait of Hormuz) အခြေအနေ
ရေလက်ကြားသည် ယခုအခါ အလွန်အန္တရာယ်များသော ဇုန်ဖြစ်နေသည်။ အီရန်၏ ဒရုန်းနှင့် မိုင်းအန္တရာယ်ကြောင့် ရေနံတင်သင်္ဘောများအတွက် အာမခံခမှာ ၄၀၀ ရာခိုင်နှုန်း အထိ မြင့်တက်သွားပြီး ရေနံတင်ပို့မှုများ ရပ်ဆိုင်းလုနီးပါး ဖြစ်နေသည်။
ရေနံဈေး: ယခုအပတ်တွင် ရေနံတစ်စည်လျှင် ၁၁၀ ဒေါ်လာ ကျော်အထိ မြင့်တက်သွားခဲ့ပြီး၊ ၎င်းသည် ပရော်ဖက်ဆာ ကျန်းသတိပေးခဲ့သည့် “စီးပွားရေးအရ လည်ပင်းညှစ်ခြင်း” စတင်နေပြီဖြစ်ကြောင်း ပြသနေသည်။
အမေရိကန် လွှတ်တော်နှင့် ပြည်သူများ၏ တုံ့ပြန်မှုဆိုင်ရာ အစီရင်ခံစာ
၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၈) ရက်နေ့အထိ အမေရိကန် ပြည်တွင်းရေး အခြေအနေမှာ ပရော်ဖက်ဆာ ကျန်း သတိပေးခဲ့သည့်အတိုင်း အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပေါ်နေပါသည်။
လွှတ်တော်အတွင်း အငြင်းပွားမှု
စစ်ဆင်ရေးအတွက် တစ်ရက်လျှင် ဒေါ်လာ ၉၀၀ သန်းနီးပါး ကုန်ကျနေမှုကို လွှတ်တော်အမတ်အချို့က ပြင်းပြင်းထန်ထန် ကန့်ကွက်နေကြသည်။ နိုင်ငံတွင်း စီးပွားရေး မတည်ငြိမ်ချိန်တွင် ဤမျှများပြားသော စစ်စရိတ်ကို အသုံးပြုနေခြင်းမှာ နိုင်ငံတော်ကို ဘဏ္ဍာရေးအရ ပျက်စီးစေသည်ဟု ၎င်းတို့က ယူဆသည်။
ပြည်သူလူထု၏ မကျေနပ်မှု
ရေနံဈေး မြင့်တက်လာခြင်းကြောင့် အမေရိကန်တွင် ကုန်ဈေးနှုန်းများ အဆမတန် တက်လာပြီး မြို့ကြီးများတွင် “စစ်ပွဲရပ်တန့်ရေးနှင့် ကုန်ဈေးနှုန်းကျဆင်းရေး” ဆန္ဒပြပွဲများ ဖြစ်ပေါ်နေသည်။ ပြည်သူများသည် နိုင်ငံခြားစစ်ပွဲထက် မိမိတို့၏ “စီးပွားရေး ရှင်သန်မှု” ကို ပိုမိုဦးစားပေးလာကြသည်။
စစ်မှုထမ်းရမည့် စိုးရိမ်စိတ်
ကြည်းတပ်များ စေလွှတ်ရမည့် အခြေအနေ ရောက်လာပါက စစ်မှုမထမ်းမနေရ စနစ် ပြန်လည်စတင်လာနိုင်သည်ဟူသော ကောလာဟလများကြောင့် လူငယ်များအကြား စိုးရိမ်ထိတ်လန့်မှုများ မြင့်တက်နေသည်။
ကုန်ကျစရိတ် မမျှတမှုအပေါ် မေးခွန်းထုတ်ခြင်း
ဈေးပေါသော အီရန်ဒရုန်းများကို ပစ်ချရန် ဒေါ်လာသန်းချီတန်သည့် ဒုံးကျည်များ သုံးနေရခြင်းမှာ ရေရှည်တွင် အမေရိကန်အတွက် အရှုံးသာဖြစ်မည်ဟူသော ပရော်ဖက်ဆာ ကျန်း၏ သုံးသပ်ချက်ကို အမေရိကန် ပြည်သူများနှင့် ပညာရှင်များက ပိုမိုလက်ခံလာကြသည်။
၂၀၂၆ ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲနှင့် ပရော်ဖက်ဆာ ကျန်း၏ “နိုင်ငံရေး ပြိုလဲမှု” သီအိုရီ
၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလတွင် ကျင်းပမည့် အမေရိကန် ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲသည် ပရော်ဖက်ဆာ ကျန်း ခန့်မှန်းခဲ့သည့်အတိုင်း အောက်ပါ အခြေအနေများနှင့် ရင်ဆိုင်နေရပါသည်။
စီးပွားရေး ရွေးကောက်ပွဲ
ရေနံဈေးနှင့် ကုန်ဈေးနှုန်း မြင့်တက်နေခြင်းကြောင့် မဲဆန္ဒရှင်များသည် အာဏာရပါတီအပေါ် အလွန်အမင်း မကျေမနပ် ဖြစ်နေကြသည်။ “Operation Grand Fury” ကို ထောက်ခံသည့် အမတ်လောင်းများသည် “ပြည်သူ့ဘဏ္ဍာကို စစ်ပွဲထဲမှာ ဖြုန်းတီးနေသူများ” အဖြစ် အပြင်းအထန် ဝေဖန်ခံနေရသည်။
အထီးကျန်ဝါဒ (Isolationism) အားကောင်းလာခြင်း
ပရော်ဖက်ဆာ ကျန်း ခန့်မှန်းခဲ့သည့်အတိုင်း အမေရိကန်သည် ကမ္ဘာ့အရေးများတွင် ပါဝင်ပတ်သက်မှုကို ရပ်တန့်ရန် လိုလားသည့် လှုပ်ရှားမှုများ အားကောင်းလာသည်။ “စစ်စရိတ်တွေကို ပြည်တွင်းမှာပဲ ပြန်သုံးပါ” ဟူသော ကြွေးကြော်သံမှာ အောင်မြင်လာနေသည်။
စစ်ပွဲရပ်တန့်ရေး ဖိအား
အကယ်၍ နိုဝင်ဘာလတွင် အာဏာရပါတီက လွှတ်တော်တွင် အများစုနေရာကို ရှုံးနိမ့်သွားပါက အီရန်စစ်ပွဲအတွက် ရန်ပုံငွေများကို လွှတ်တော်က ဖြတ်တောက်လိုက်နိုင်သည်။ ၎င်းသည် ပရော်ဖက်ဆာ ကျန်း ခန့်မှန်းသကဲ့သို့ အမေရိကန်တပ်များ အရှက်တကွဲ ဆုတ်ခွာရမည့် အခြေအနေကို ဖန်တီးပေးလိမ့်မည်။
ယုံကြည်မှု ပျက်ပြားခြင်း (Legitimacy Crisis)
အစိုးရက ပြည်သူ့ဒုက္ခထက် စစ်ပွဲကိုသာ ဦးစားပေးနေပါက ပြည်တွင်းတွင် ဆူပူအုံကြွမှုများ ဖြစ်လာနိုင်ပြီး၊ ၎င်းသည် အမေရိကန်၏ နိုင်ငံရေးစနစ်ကို အခြေခံကစ၍ ပြိုလဲစေနိုင်သည်ဟု ကျန်းက သတိပေးထားသည်။
