BBC – ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁၆ ရက်
အီရန်နိုင်ငံနှင့် ဖြစ်ပွားနေသော စစ်ပွဲကို အဆုံးသတ်ရန်အတွက် ပဏာမ သဘောတူညီချက် တစ်ခုကို လက်မှတ်ရေးထိုးပြီးဖြစ်ကြောင်းနှင့် အဆိုပါသဘောတူညီချက်၏ အသေးစိတ် အချက်အလက်များကို “မကြာမီ” ထုတ်ပြန်သွားရန် ရှိနေကြောင်း အမေရိကန်သမ္မတ ဒေါ်နယ်ထရမ့်က ပြောကြားလိုက်သည်။
တနင်္လာနေ့က ပြုလုပ်ခဲ့သည့် G7 ထိပ်သီးအစည်းအဝေးတွင် ပြင်သစ်သမ္မတ အီမန်နျူရယ် မက်ခရွန်နှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးစဉ်အတွင်း ထရမ့်က “ဒါကို လက်မှတ်ရေးထိုးလိုက်ရပြီလို့ ပြောရတာ ကျွန်တော် တင်မကဘဲ အလွန်ဝမ်းသာပါတယ်။ သဘောတူညီချက်ကို အားလုံး လက်မှတ်ထိုးပြီးပါပြီ” ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။
အမေရိကန် အဆင့်မြင့်အရာရှိကြီးများကလည်း သဘောတူညီချက်တွင် ပါဝင်သည့် အကြောင်းအရာ အချို့ကို စတင်ထုတ်ဖော်ပြောကြားလာပြီး၊ ဂျနီဗာမြို့တွင် သဘောတူညီ ချက်ကို တရားဝင် လက်မှတ်ရေးထိုးမည့် လာမည့်သောကြာနေ့၌ပင် ဟော်မုဇ် ရေလက် ကြား (Strait of Hormuz) ကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ပေးသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။
အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်နှင့်ပတ်သက်သည့် နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးမှုများကို ယခုသီတင်းပတ်အတွင်း စတင်ရန် မျှော်လင့်ထားကြောင်း၊ သို့သော်လည်း ပိတ်ဆို့အရေးယူ မှုများ ဖြေလျှော့ပေးခြင်း သို့မဟုတ် ထိန်းချုပ်ထားသော ပိုင်ဆိုင်မှုများကို ပြန်လည် လွှတ် ပေးခြင်းတို့မှာမူ အီရန်ဘက်က သဘောတူညီချက်ပါ ကတိကဝတ်များကို လိုက်နာမှု အပေါ်တွင် မူတည်လိမ့်မည်ဖြစ်ကြောင်း ၎င်းတို့က ဆိုသည်။
ဒုတိယသမ္မတ ဂျေဒီဗန့်စ် (JD Vance) က တနင်္လာနေ့တွင် CNN မှ ဂျိတ် တက်ပါး (Jake Tapper) သို့ ပြောကြားရာ၌ အမေရိကန်နှင့် အီရန်အကြား ချုပ်ဆိုခဲ့သည့် နားလည်မှု စာချွန်လွှာ (MOU) မှာ “စာမျက်နှာ တစ်မျက်နှာခွဲခန့်” သာရှိပြီး အလွန်ယေဘုယျကျသော စာရွက်စာတမ်းတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ထည့်သွင်းပြောကြားခဲ့သည်။
ဗန့်စ်က ဆက်လက်၍ အသေးစိတ်အချက်အလက် အများအပြားကိုမူ နောင်လာမည့် ညှိနှိုင်းဆွေးနွေးမှုများတွင် ဆက်လက်ဖြေရှင်းသွားရမည်ဖြစ်ကြောင်း ဖြည့်စွက် ပြောဆို ခဲ့သည်။
“ပြဿနာရပ် တော်တော်များများမှာတော့ နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ ညှိနှိုင်းဆွေးနွေးမှု အဆင့် အတွင်း ဒါတွေကို ကျွန်တော်တို့ အဖြေရှာသွားရမှာပါ။ ဒါပေမဲ့ ဒီ MOU က ဘာကိုလုပ် ဆောင် ပေးသလဲဆိုရင် အီရန်နိုင်ငံအနေနဲ့ သဘောတူညီချက်ပါ ၎င်းတို့ရဲ့ တာဝန်ဝတ္တရား တွေကို ကျေပွန်စွာ ထမ်းဆောင်ခြင်းအားဖြင့် သဘောတူညီချက်ရဲ့ အကျိုးကျေးဇူးတွေကို ရရှိခံစားနိုင်မယ့် မူဘောင်တစ်ခုကို ချမှတ်ပေးလိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်” ဟု ၎င်းက ဆိုသည်။
အဆိုပါစာရွက်စာတမ်း၏ “ပထမအပိုဒ်” တွင် အီရန်အနေဖြင့် “ဒေသတွင်း ငြိမ်းချမ်းရေးနှင့် တည်ငြိမ်ရေး” အတွက် ကတိကဝတ်ပြုရမည်ဟု အကြမ်းဖျင်းဖော်ပြထားပြီး၊ ယင်းတွင် “အကြမ်းဖက်အဖွဲ့အစည်းများ” အား ငွေကြေးထောက်ပံ့မှုကို ရပ်တန့်ရန်လည်း ပါဝင်ကြောင်း ဗန့်စ်က ပြောကြားသည်။
“အရေးကြီးဆုံးကတော့ သူတို့မှာ နျူကလီးယားလက်နက် မထုတ်လုပ်ဘူးဆိုတဲ့ စစ်ဆေးအတည်ပြုနိုင်တဲ့ ကတိကဝတ်တစ်ခု ရှိလာတော့မှာ ဖြစ်ပါတယ်” ဟု ဗန့်စ်က ဆိုသည်။
အီရန်အရေးနှင့်ပတ်သက်၍ အိုဘားမားနှင့်မတူဘဲ ထရမ့် ဘာတွေ ကွဲပြားအောင် လုပ်ဆောင်ခဲ့သလဲ။
အမေရိကန်အရာရှိများ၏ ပြောကြားချက်အရ အဆိုပါသဘောတူညီချက်ကို ထရမ့်၊ ဗန့်စ် နှင့် အီရန်ပါလီမန်ဥက္ကဋ္ဌ မိုဟာမက် ဘာဂါ ဂါလီဘတ်ဖ် (Mohammad Bagher Ghalibaf) တို့က အီလက်ထရွန်နစ်စနစ်ဖြင့် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။
၎င်းတို့က ဆက်လက်၍ ပဋိညာဉ်စာချုပ်၏ အသေးစိတ်အချက်အလက်များကို ဗုဒ္ဓဟူးနေ့ တွင် ထပ်မံထုတ်ပြန်နိုင်ဖွယ်ရှိကြောင်း အရိပ်အမြွက် ပြောကြားခဲ့သော်လည်း၊ ထရမ့်ကမူ သဘောတူညီချက်စာသားအပြည့်အစုံကို သောကြာနေ့ အခမ်းအနားအပြီး “မကြာမီ” တွင် ထုတ်ပြန်သွားမည်ဟု ပြောဆိုထားသည်။
“ဒါဟာ အလွန်အင်အားပါတဲ့ စာရွက်စာတမ်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ကျွန်တော် ဒါကို ထုတ်ပြန် စေချင်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် တော်တော်လေး မကြာခင်မှာ ဖြစ်လိမ့်မယ်” ဟု သမ္မတက ပြောကြားခဲ့သည်။
အဆိုပါ သဘောတူညီချက်သည် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို နောက်ထပ် ရက်ပေါင်း ၆၀ အထိ သက်တမ်းတိုးပေးမည်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုကာလအတွင်း နှစ်ဦးနှစ်ဖက်စလုံးက နောက်ဆုံး သဘောတူညီချက်၏ အသေးစိတ်အချက်အလက်များကို ညှိနှိုင်းဆွေးနွေး သွားကြမည် ဖြစ်သည်။
ယခုကဲ့သို့ အောင်မြင်မှုရရှိခြင်းကို တနင်္ဂနွေနေ့က ကြေညာရာတွင် ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးခဲ့သည့် ပါကစ္စတန်ဝန်ကြီးချုပ် ရှာဘတ်ဇ် ရှရစ်ဖ် (Shehbaz Sharif) က ယင်းသဘောတူညီချက်တွင် “လက်ဘနွန် အပါအဝင် စစ်မျက်နှာအားလုံး၌ စစ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများကို ချက်ချင်းနှင့် အပြီးတိုင် ရပ်စဲရေး” ပါဝင်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။
အမေရိကန်အရာရှိများကမူ လက်ဘနွန်သည် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးမူဘောင်တွင် အကျုံးဝင် သော်လည်း၊ လက်ဘနွန်ပိုင်နက်အတွင်းမှ အစ္စရေးတပ်ဖွဲ့များ ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းရေးသည် ယခုသဘောတူညီချက်၏ စည်းကမ်းချက်တစ်ခု မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ အစ္စရေးအနေဖြင့် မိမိကိုယ်ကိုယ် ခုခံကာကွယ်ပိုင်ခွင့်ကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်း ထားမည် ဖြစ်ကြောင်း ၎င်းတို့က ဖြည့်စွက်ပြောဆိုခဲ့သည်။
တနင်္လာနေ့ညနေပိုင်းက ပြောကြားရာတွင် အစ္စရေးဝန်ကြီးချုပ် ဘင်ဂျမင် နေတန်ယာဟုက အစ္စရေးတပ်ဖွဲ့များသည် “လိုအပ်သမျှကာလပတ်လုံး” လက်ဘနွန်၊ ဆီးရီးယားနှင့် ဂါဇာတို့ရှိ လုံခြုံရေးဇုန်များတွင် ဆက်လက်ရှိနေမည်ဖြစ်ပြီး တိုက်ခိုက်မှုများကို ပြန်လည်တုံ့ပြန်ရန် လွတ်လပ်စွာ လုပ်ဆောင်ပိုင်ခွင့်ကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြား ခဲ့သည်။
ထို့အပြင် ၎င်းက သဘောတူညီချက် ရှိသည်ဖြစ်စေ၊ မရှိသည်ဖြစ်စေ အီရန်အနေဖြင့် နျူကလီးယားလက်နက်များ ပိုင်ဆိုင်ခွင့် ရရှိလိမ့်မည်မဟုတ်ကြောင်း သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲ တစ်ခုတွင် ပြောကြားခဲ့သည်။
ငြိမ်းချမ်းရေးသဘောတူညီချက်ကို ကြေညာပြီးနောက်ပိုင်း ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် တောင်ပိုင်းတွင် ကားတစ်စီးအား အစ္စရေးက သေဆုံးမှုဖြစ်စေသည့် တိုက်ခိုက်မှုတစ်ခု ပြုလုပ်ခဲ့ကြောင်း လက်ဘနွန်မီဒီယာများက ဖော်ပြခဲ့ပြီးနောက် နေတန်ယာဟုက ယခုကဲ့သို့ ပြောကြားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဟစ်ဇ်ဘိုလာအဖွဲ့ကလည်း အစ္စရေးတပ်ဖွဲ့များကို မစ်ဆိုင်းများနှင့် ဒရုန်းများဖြင့် ပြန်လည်ပစ်ခတ်ခဲ့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။
ထရမ့်က တနင်္ဂနွေနေ့တွင် အီရန်ဆိပ်ကမ်းများကို အမေရိကန်ရေတပ်က ပိတ်ဆို့ထားမှုကို ချက်ချင်းရုပ်သိမ်းရန် အမိန့်ပေးခဲ့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့ပြီး၊ ပဏာမသဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးသည့်အခါ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ဖွင့်လှစ်ပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း ဖြည့်စွက်ပြောကြားခဲ့သည်။
တနင်္လာနေ့တွင် ၎င်း၏ လူမှုကွန်ရက်စာမျက်နှာ၌ ထရမ့်က “သင်္ဘောတွေ စတင်ထွက်ခွာ နေပါပြီ၊ အများစုက ရေနံတွေ တင်ဆောင်ထားပြီး ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကနေ ထွက်ခွာ နေကြတာပါ” ဟု ရေးသားခဲ့သည်။
အီရန်ဒုတိယနိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ကာဇမ် ဂါရီဘာဘာဒီ (Kazem Gharibabadi) က အီရန်နိုင်ငံပိုင် တီဗီဖုန်းကောလ်တစ်ခုတွင် စစ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ ပြီးဆုံးသွားပြီဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုခဲ့ပြီး၊ အဆိုပါ မူဘောင်သဘောတူညီချက်ကို အီရန်အတွက် အောင်ပွဲတစ်ခုအဖြစ် ပုံဖော်ခဲ့သည်။
ဂါရီဘာဘာဒီက ပဏာမသဘောတူညီချက်ရရှိရန် ကာတာကြားခံဖျန်ဖြေသူများသည် တဟီရန်မြို့တွင် “၁၄ နာရီမှ ၁၅ နာရီခန့်အထိ ကြာမြင့်သော ဆွေးနွေးမှုများ” ကို ပြုလုပ် ခဲ့ကြကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။
အီရန်၏ ထိပ်တန်းစစ်ဘက်ကွပ်ကဲရေးဌာနချုပ်ဖြစ်သော Khatam al-Anbiya ဗဟိုဌာနချုပ် ကမူ အီရန်ပြည်သူများသည် နိုင်ငံ၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များ၊ ဒေသတွင်းရှိ တဟီရန်၏ ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့များနှင့် မဟာမိတ်များနှင့်အတူ အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့ကို “ရှုံးနိမ့်မှုနှင့် အညံ့ခံမှုကို လက်ခံရန်မှတစ်ပါး အခြားရွေးချယ်စရာမရှိ” ကြောင်း ပြသလိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။
သို့သော်လည်း အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနကမူ တဟီရန်အနေဖြင့် အမေရိကန်အပေါ် “နက်ရှိုင်းသော မယုံကြည်မှု” ရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး၊ ယခုသဘောတူညီချက်သည် “တင်းမာမှုများကို လျှော့ချရန် ခြေလှမ်းတစ်ခုမျှသာ” ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။
လက်ဘနွန်သမ္မတ ဂျိုးဇက် အာအွန် (Joseph Aoun) က ယခုကြေညာချက်ကို ကြိုဆိုခဲ့ပြီး၊ အဆိုပါ နားလည်မှုများသည် “အကြမ်းဖက်မှုသံသရာကို အပြီးတိုင် အဆုံးသတ်စေမည့် လက်တွေ့ကျသော ခြေလှမ်းများ” အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲလာစေရန် မျှော်လင့်ကြောင်း ကြေညာချက်တစ်ခုတွင် ပြောကြားခဲ့သည်။
အတိတ်ကာလက အဓိက သဘောထားကွဲလွဲခဲ့သည့် အချက်များတွင် အီရန်၏ နျူကလီးယား သန့်စင်မှုလုပ်ငန်းစဉ်၊ ထိုနိုင်ငံ၌ နျူကလီးယားလက်နက် မပိုင်ဆိုင်စေရေး အနောက်နိုင်ငံ များ၏ အခိုင်အမာတောင်းဆိုမှု၊ အီရန်ဘက်က ဘက်စုံပိတ်ဆို့အရေးယူမှုများ ဖြေလျှော့ ပေးရန်နှင့် အေးခဲထားသည့် ရေနံဝင်ငွေ ဒေါ်လာဘီလီယံပေါင်းများစွာကို ပြန်လည် အသုံးပြု ခွင့်ရရှိရန် လိုလားမှုတို့ ပါဝင်သည်။
ယူကေ၊ ပြင်သစ်၊ ဂျာမနီနှင့် အီတလီ ခေါင်းဆောင်များ၏ ဂုဏ်ပြုပူးတွဲထုတ်ပြန်ချက်တွင် အီရန်အနေဖြင့် “နျူကလီးယားလက်နက်ကို မည်သည့်အခါမျှ မပိုင်ဆိုင်ရဘဲ” ၊ ၎င်းတို့ အနေဖြင့်လည်း အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်အပေါ် ရှင်းလင်းပြတ်သားပြီး စစ်ဆေး အတည်ပြုနိုင်သော ခြေလှမ်းများကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် “သက်ဆိုင်ရာ ပိတ်ဆို့အရေး ယူမှုများကို လွှတ်ပေးရန် အဆင်သင့်ရှိကြောင်း” ဖော်ပြထားသည်။
ယူကေဝန်ကြီးချုပ် ဆာ ကီယာ စတာမာ (Sir Keir Starmer) က ယခုကြေညာချက်ကို “စစ်ပွဲကို အဆုံးသတ်ရန်၊ ဒေသတွင်း တည်ငြိမ်မှု ရှိစေရန်နှင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရန်အတွက် အလွန်အရေးကြီးသော ရှေ့သို့လှမ်းသည့် ခြေလှမ်းတစ်ရပ်” ဟု ပြောဆိုခဲ့သည်။
