BBC- ၂၀၂၆ခုနှစ်၊ ဂျွန်လ ၁၉ရက်
အရှေ့အလယ်ပိုင်းစစ်ပွဲကို အဆုံးသတ်ရန် နှစ်နိုင်ငံအကြား သဘောတူညီချက် လက်မှတ် ရေးထိုးပြီးနောက် အမေရိကန်သည် အီရန်အပေါ် ရေတပ်ဖြင့် ပိတ်ဆို့ထားမှုကို ရုပ်သိမ်း လိုက်ပြီဖြစ်သည်။
အမေရိကန် ဗဟိုစစ်ဌာနချုပ် (US Central Command) က ပိတ်ဆို့မှု ရုပ်သိမ်းလိုက်ခြင်းကို “သမ္မတ၏ လမ်းညွှန်ချက်နှင့်အညီ” ဖြစ်ကြောင်း X လူမှုကွန်ရက်ပေါ်တွင် အတည်ပြုခဲ့ပြီး၊ အမေရိကန် စစ်ရေယာဉ်အချို့မှာမူ “အဆိုပါရေပြင်ဝန်းကျင်” တွင် ဆက်ရှိနေမည် ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။
ထို့နောက် မကြာမီမှာပင် အီရန်၏ အမြင့်ဆုံးအဓိပတိ မိုဂျတာဘာ ခါမေနီ (Mojtaba Khamenei) က ၎င်းအနေဖြင့် “ကွဲပြားသောအမြင်” ရှိသော်လည်း အသေးစိတ်ကို ရှင်းလင်း ပြောကြားခြင်းမရှိဘဲ အမေရိကန်နှင့် ရရှိခဲ့သည့် သဘောတူညီချက်ကို အတည်ပြု ပေးခဲ့ ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ အီရန်သမ္မတ မာဆု ပီဇက်ရှ်ကီယန် (Masoud Pezeshkian) က “အီရန်လူမျိုးတို့၏ အခွင့်အရေးများကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မည်” ဟု ကတိပြုပြောကြား ခဲ့ပြီးနောက် ၎င်းအနေဖြင့် ယခုသဘောတူညီချက်ကို ရှေ့ဆက်ခွင့်ပြုခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ၎င်းက ဆိုသည်။
သမ္မတ ထရမ့်သည် ယခုသဘောတူညီချက် ဖြစ်မြောက်လာစေရန်အတွက် “မျှော်လင့်ချက် ကုန်ဆုံးပြီး အသည်းအသန်ဖြစ်ကာ ရသမျှသော အသာစီးရမှု လွှမ်းမိုးမှုပုံစံအားလုံးကို အသုံးချခဲ့ခြင်း” ဖြစ်ကြောင်း ခါမေနီက ပြောကြားခဲ့သည်။
အဓိပတိက ဆက်လက်၍ တယ်ဟီရန်နှင့် ဝါရှင်တန်အကြား “နောင်တွင် လူကိုယ်တိုင် တွေ့ဆုံ ဆွေးနွေးမှုများ ရှိလာမည်” ဖြစ်သော်လည်း၊ ဤအရာသည် “ရန်သူ၏ ရပ်တည်ချက်ကို လက်ခံလိုက်နာခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်မသက်ရောက်စေရ” ဟု ပြောဆိုခဲ့သည်။
ယခုသဘောတူညီချက်အပေါ် ခါမေနီက ပထမဆုံးအကြိမ် တုံ့ပြန်ပြောကြားခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ဖခင်ဖြစ်သူ ယခင်အဓိပတိဟောင်း အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီသည် ဖေဖော်ဝါရီ ၂၈ ရက်က ဒေသတွင်းစစ်ပွဲကို မီးမွှေးခဲ့သည့် အမေရိကန်-အစ္စရေးတို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှုအတွင်း သေဆုံးခဲ့ပြီးနောက်၊ ၎င်း (မိုဂျတာဘာ ခါမေနီ) အနေဖြင့် မတ်လတွင် ရာထူးလွှဲပြောင်းရယူခဲ့ပြီးကတည်းက လူထုရှေ့မှောက်သို့ တစ်ကြိမ်မျှ ထွက်ပေါ်လာခြင်း မရှိသေးပေ။
ထရမ့်သည် ခါမေနီ၏ ထုတ်ပြန်ချက်အပေါ် တိုက်ရိုက်တုံ့ပြန်ခြင်း မရှိသော်လည်း Truth Social ပေါ်တွင် ရေးသားရာ၌ လက်ဘနွန်ရှိ အစ္စရေးနှင့် အီရန်ကျောထောက်နောက်ခံပြု ဟစ်ဇဘိုလာတို့အကြား အပါအဝင် “စစ်မျက်နှာအားလုံး” တွင် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး အသက်ဝင်လာရန် မျှော်လင့်ကြောင်းနှင့် အရှေ့အလယ်ပိုင်းရှိ နိုင်ငံများအနေဖြင့် “ကျွန်ုပ်တို့၏ ဆွေးနွေးပွဲများ” ဖြစ်မြောက်နိုင်စေရန် “၎င်းတို့၏ ကတိကဝတ်များကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်း ထားရန်” မျှော်လင့်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။
အမေရိကန်-အီရန် သဘောတူညီချက်သည် အဓိကအချက် ၁၄ ချက်အပေါ် ဗဟိုပြုထားပြီး၊ ၎င်းတွင် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား (Strait of Hormuz) ကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရန်၊ အီရန် အနေဖြင့် နျူကလီးယားလက်နက် လုံးဝမပိုင်ဆိုင်စေရမည့် သတ်မှတ်ချက်နှင့် အီရန်နိုင်ငံ၏ “ပြန်လည်ထူထောင်ရေးနှင့် စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု” အတွက် ဒေါ်လာ ဘီလီယံ ၃၀၀ (ပေါင် ၂၂၇ ဘီလီယံ) ရန်ပုံငွေတစ်ရပ် ထူထောင်ရန် ကတိကဝတ်ပြုမှုတို့ ပါဝင်သည်။
သို့သော် အမေရိကန်အနေဖြင့် ဤရန်ပုံငွေတွင် ထည့်ဝင်ရန် မလိုအပ်ပေ။
ထို့အပြင် ၎င်းသည် ရက်ပေါင်း ၆၀ “အမြင့်ဆုံး” ကာလအတွင်း နှစ်ဖက်စလုံးက နောက်ဆုံး သဘောတူညီချက်ကို ရရှိရန် စည်းနှောင်ထားပြီး၊ အဆိုပါကာလကို နှစ်ဦးနှစ်ဖက် သဘောတူညီချက်ဖြင့် သက်တမ်းတိုးနိုင်သည်။
တရားဝင် လက်မှတ်ရေးထိုးပွဲ အခမ်းအနားကို သောကြာနေ့တွင် ဆွစ်ဇာလန်၌ ပြုလုပ်ရန် သတ်မှတ်ထားခဲ့သော်လည်း၊ ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးသည့် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံက အဆိုပါ သဘောတူညီချက်ကို အဝေးရောက်စနစ်ဖြင့် လက်မှတ်ရေးထိုးပြီးဖြစ်၍ အခမ်းအနားကို ဖျက်သိမ်းလိုက်ကြောင်း BBC သို့ ပြောကြားခဲ့သည်။ သို့သော် အမေရိကန်နှင့် အီရန်ကိုယ်စားလှယ်များသည် နောက်ထပ်ဆွေးနွေးပွဲများအတွက် ဆွစ်ဇာလန်တွင် ဆက်လက်တွေ့ဆုံကြမည်ဟု မျှော်လင့်ရသည်။
အိမ်ဖြူတော် ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူတစ်ဦးက ကြာသပတေးနေ့ညနေပိုင်းတွင် ပြောကြားရာ၌ အမေရိကန် ဒုတိယသမ္မတ ဂျေဒီဗန်းစ် အနေဖြင့် ယနေ့ညတွင် ထွက်ခွာမည်မဟုတ်ကြောင်း ဆိုသည်။
အစောပိုင်းက အိမ်ဖြူတော် သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲတွင် ဗန်းစ်က သတင်းထောက်များအား ပြောကြားရာ၌ သဘောတူညီချက်သည် အသက်ဝင်ခဲ့ပြီဖြစ်ရာ နောက်ထပ်ဆွေးနွေးပွဲများ အတွက် ရက်ပေါင်း ၆၀ ကာလကို စတင်စေခဲ့ပြီဖြစ်ကြောင်းနှင့် ၎င်းအနေဖြင့် “နည်းပညာပိုင်း ဆိုင်ရာ ညှိနှိုင်းမှုများ” အတွက် ဆွစ်ဇာလန်သို့ သွားရောက်ဖွယ်ရှိကြောင်း ပြောခဲ့သည်။
မည်သည့်အချိန်တွင် သွားမည်ကိုမူ ၎င်းက အတည်မပြုခဲ့ဘဲ၊ အီရန်သည် “လွယ်လွယ်ကူကူ ဆက်ဆံလို့ရတဲ့ နိုင်ငံမျိုးမဟုတ်ကြောင်း” နှင့် “ဒါဟာ ဘယ်အချိန်မှာ အတိအကျဖြစ်လာမလဲ ဆိုတာကို တွက်ချက်ဖို့ ကြိုးစားနေရတုန်းပဲ” ဟု ထည့်သွင်းပြောကြားခဲ့သည်။ အိမ်ဖြူတော် ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူကလည်း အမေရိကန်အနေဖြင့် “နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးပွဲတွေကို အမြန်ဆုံး စတင်နိုင်ဖို့ မျှော်လင့်နေပါတယ်” ဟု ဆိုသည်။
အီရန်နှင့် စစ်ပွဲကို အဆုံးသတ်ရန် ထရမ့်၏ ဆုံးဖြတ်ချက်သည် အမေရိကန်အတွင်းရှိ အချို့သောသူများ၊ အထူးသဖြင့် သဘောတူညီချက်၏ စည်းကမ်းချက်များ အထူးသဖြင့် အီရန်အတွက် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးရန်ပုံငွေ ပြဋ္ဌာန်းချက်အပေါ် စိတ်ပျက်မိသော ရီပတ်ဘလီကန်အမတ်များ၏ ဝေဖန်မှုကို မြင့်တက်စေခဲ့သည်။
ရီပတ်ဘလီကန် အထက်လွှတ်တော်အမတ် ဘီလ် ကက်ဆီဒီက ဤသဘောတူညီချက်ကို “ဆယ်စုနှစ်များစွာအတွင်း အဆိုးရွားဆုံး နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒ အမှားအယွင်း” ဟု ပြောဆို ခဲ့သည်။
“အီရန်ရဲ့ နျူကလီးယား ရည်မှန်းချက်တွေကို မဟန့်တားနိုင်ခဲ့သလို၊ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ခြိမ်းခြောက်တာက အလုပ်ဖြစ်တယ်ဆိုတာကိုလည်း သူတို့ သိသွားကြပြီ” ဟု ၎င်းက ဆိုသည်။
ဗန်းစ်က ကြာသပတေးနေ့တွင် ထိုသဘောတူညီချက်ကို ကာကွယ်ပြောဆိုခဲ့ပြီး၊ အီရန်သည် သဘောတူညီချက်တွင် သတ်မှတ်ထားသည့် ၎င်း၏ကတိကဝတ်များကို မလိုက်နာပါက ငွေကြေး သို့မဟုတ် ပိတ်ဆို့အရေးယူမှု လျှော့ပေါ့မှုများကို ရရှိလိမ့်မည်မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။
နားလည်မှုစာချွန်လွှာ (MoU) ဟု လူသိများသည့် ဤသဘောတူညီချက်အရ အီရန်အနေဖြင့် ၎င်း၏ သန့်စင်ပြီး ယူရေနီယံ သိုလှောင်မှုများကို ဖျက်ဆီးပစ်ရန်နှင့် ဒေသတွင်းရှိ လက်ဝေခံ အုပ်စုများကို ငွေကြေးပံ့ပိုးမည်မဟုတ်ကြောင်း သက်သေပြရန် လိုအပ်သည်ဟု ၎င်းက ဆိုသည်။
ထို့အပြင် ဗန်းစ်သည် အီရန်သဘောတူညီချက်ကို ဝေဖန်ခဲ့ကြသည့် အစ္စရေးဝန်ကြီးချုပ် ဘင်ဂျမင် နေတန်ယာဟု၏ အစိုးရအဖွဲ့ဝင်များကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ပြစ်တင်ပြောဆိုခဲ့ပြီး၊ ၎င်းတို့အနေဖြင့် “အိပ်ရာကနိုးပြီး လက်ရှိအခြေအနေမှန်ကို သတိပြုသင့်တယ်” ဟု ဆိုခဲ့သည်။
“အကယ်၍ ကျွန်တော်သာ အစ္စရေးအစိုးရအဖွဲ့ထဲမှာ ရှိနေရင်၊ တစ်ကမ္ဘာလုံးမှာ ကျွန်တော့် အတွက် ကျန်ရှိနေတဲ့ တစ်ခုတည်းသော အင်အားကြီးမဟာမိတ်ကို သွားပြီး တိုက်ခိုက်နေမှာ မဟုတ်ဘူး” ဟု ဒုတိယသမ္မတက သတင်းထောက်များကို ပြောကြားခဲ့သည်။
ကြာသပတေးနေ့တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သည့် New York Times နှင့် အင်တာဗျူးတစ်ခုတွင်လည်း ဗန်းစ်က သဘောတူညီချက်ကို ဝေဖန်သူများအဖြစ် အစ္စရေးအမျိုးသားလုံခြုံရေးဝန်ကြီး အီတာမာ ဘန်ဂါဗီယာ (Itamar Ben Gvir) နှင့် ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး ဘီဇာရယ် စမောထရစ်ချ် (Bezalel Smotrich) တို့ကို အမည်တပ် ပြောဆိုခဲ့သည်။
၎င်းက “ကျွန်တော့်အနေနဲ့ သူတို့ကို ပြန်ပြောချင်တာကတော့ ခင်ဗျားတို့ရဲ့ အတိအကျ အဆိုပြုချက်က ဘာလဲ? ခင်ဗျားတို့ဟာ လူဦးရေ ကိုးသန်းပဲရှိတဲ့ နိုင်ငံတစ်ခုပါ။ ခင်ဗျားတို့ ကြုံတွေ့နေရတဲ့ အမျိုးသားလုံခြုံရေး ပြဿနာတိုင်းကို လိုက်သတ်နေရုံနဲ့တင် ဖြေရှင်းလို့ မရနိုင်ပါဘူး” ဟု ဆိုသည်။
နေတန်ယာဟု ကိုယ်တိုင်ကမူ ကြာသပတေးနေ့တွင် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့၏ နီးကပ်သော ဆက်ဆံရေးကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားရန် အရေးကြီးကြောင်း အလေးပေး ပြောကြားခဲ့ပြီး၊ အီရန်နှင့် စစ်ပွဲအတွင်း ဝါရှင်တန်သည် ၎င်းတို့နိုင်ငံနှင့်အတူ “ပုခုံးချင်းယှဉ် ရပ်တည်ခဲ့ကြောင်း” ပြောဆိုခဲ့သည်။
သို့သော် အမေရိကန်-အီရန် သဘောတူညီချက်ကို ကြေညာခဲ့ပြီးကတည်းက အစ္စရေးနှင့် ဟစ်ဇဘိုလာ နှစ်ဖက်စလုံးသည် တစ်ဦးကိုတစ်ဦး ပြန်လည်တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြပြီး၊ ကြာသပတေးနေ့က လက်ဘနွန်တွင် လူသုံးဦး သေဆုံးခဲ့သည့် တိုက်ခိုက်မှုများလည်း ပါဝင်သည်။
အစ္စရေးက ဟစ်ဇဘိုလာနှင့် ၎င်းတို့၏ ပဋိပက္ခသည် အီရန်နှင့် ဖြစ်ပွားသည့် စစ်ပွဲနှင့် သီးခြားစီ ဖြစ်သည်ဟု အကြောင်းပြချက်ပေးထားသည်။ ဟစ်ဇဘိုလာအဖွဲ့ကလည်း အီရန်နှင့် အမေရိကန်အကြား ရရှိထားသည့် သဘောတူညီချက်၏ စည်းကမ်းချက်များကို ပယ်ချ ထားသည်။
ဗန်းစ်က သတင်းထောက်များအား ပြောကြားရာတွင် အစ္စရေးအနေဖြင့် အီရန်နှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးလုပ်ငန်းစဉ်ကို လေးစားရမည်ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် အစ္စရေးအတွက်လည်း ကောင်းမွန်ကြောင်းနှင့် လက်ဘနွန်မြို့တော် ဘေရုမြို့တွင် အရပ်သားများ သေဆုံးစေသည့် တိုက်ခိုက်မှုမျိုးမှာ “လက်ခံနိုင်စရာမရှိကြောင်း” ပြောကြားခဲ့သည်။
(ဓာတ်ပုံ – EPA) အမေရိကန်-အီရန် သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးပြီးနောက် အီရန်၏ အမြင့်ဆုံးအဓိပတိက ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် လူသိရှင်ကြား တုံ့ပြန်ပြောကြားခဲ့သည်။)
