CNN- ၂၀၂၆ခုနှစ်၊မတ်လ ၂၃ရက်
အမေရိကန်-အစ္စရေးတို့ အီရန်နှင့် ဖြစ်ပွားနေသော စစ်ပွဲအတွင်း စွမ်းအင်အကြပ်အတည်း ကြီးထွားလာခြင်းသည် ၁၉၇၃ နှင့် ၁၉၇၉ ခုနှစ်များက ကမ္ဘာ့ရေနံစျေးနှုန်းများ ထိုးတက်ခြင်း၊ လောင်စာဆီ ပြတ်လပ်ခြင်းနှင့် လူထုထိတ်လန့်မှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည့် ကြီးမားသော ရေနံစျေးနှုန်း ရိုက်ခတ်မှုဖြစ်စဉ်များကို အချို့သောသူများအတွက် ပြန်လည် အမှတ်ရစေ လျက်ရှိသည်။
ပထမအကြိမ် ရိုက်ခတ်မှုမှာ ၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် အစ္စရေးက အာရပ်နိုင်ငံများ မဟာမိတ်အဖွဲ့နှင့် ယွမ်ကစ်ပူး (Yom Kippur) စစ်ပွဲ ဆင်နွှဲနေစဉ် အမေရိကန်က အစ္စရေးကို လက်နက်များ ထောက်ပံ့ပေးခဲ့ပြီးနောက် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ယင်းကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ရေနံတင်ပို့သည့်နိုင်ငံများအဖွဲ့ (OPEC) ထဲမှ အာရပ်အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများသည် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးကို ထောက်ခံသည့် နိုင်ငံများအပေါ် ရေနံတင်ပို့မှု ပိတ်ဆို့ခြင်း (Oil Embargo) ကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။
နောက်ဆက်တွဲဆိုးကျိုးမှာ လျင်မြန်ပြီး ပြင်းထန်ခဲ့သည်။ ရေနံစျေးနှုန်းသည် လေးဆနီးပါး မြင့်တက်သွားပြီး နစ်ဆင်အစိုးရက လောင်စာဆီ ခွဲတမ်းစနစ်ကို ကျင့်သုံးခဲ့ရကာ ဓာတ်ဆီဆိုင် များတွင် တန်းစီစောင့်ဆိုင်းမှုများ ရှည်လျားစွာ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ပြည်ပလောင်စာဆီအပေါ် အလွန်အကျွံ မှီခိုနေရခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍ နိုင်ငံအဆင့် ဆွေးနွေးမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။
ရေနံတင်ပို့မှု ပိတ်ဆို့ခြင်းကို ၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းခဲ့သော်လည်း သက်သာရာ ရမှုမှာ ခဏတာသာ ဖြစ်ခဲ့သည်။
နှစ်အနည်းငယ်အကြာ ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် အီရန်တော်လှန်ရေး ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီး ရှာ (Shah) ဘုရင်ကို ဖြုတ်ချကာ အီရန်-အီရတ် စစ်ပွဲကို မီးမွှေးခဲ့သည်။ ယင်းပရမ်းပတာဖြစ်မှုကြောင့် ရေနံတင်ပို့မှုများ တစ်ကျော့ပြန် အနှောင့်အယှက်ဖြစ်ခဲ့ပြီး ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးကို ပျက်စီးစေ ခဲ့သည်။ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းသည် ကမ္ဘာ့စီးပွားပျက်ကပ်ကြီး (Great Depression) နောက်ပိုင်း မကြုံစဖူးသည့် အဆင့်အထိ ထိုးတက်သွားခဲ့ပြီး ရေနံစျေးနှုန်းမှာလည်း နှစ်ပေါင်း များစွာ မြင့်တက်နေခဲ့ရာ ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များသို့ ရောက်မှသာ ပြန်လည်ကျဆင်း သွားခဲ့ သည်။
ဤအကြပ်အတည်းများကြောင့် နောက်ဆုံးတွင် အရှေ့အလယ်ပိုင်းနိုင်ငံများသည် “ ယခင်က အဓိကကျသော (ပုဂ္ဂလိက) နိုင်ငံတကာ ရေနံကော်ပိုရေးရှင်းကြီးများ၏ ထိန်းချုပ်မှု အောက် တွင်သာ ရှိခဲ့သည့် ကမ္ဘာ့ရေနံလုပ်ငန်းနှင့် ကမ္ဘာ့ရေနံသိုက် အမြောက်အမြားကိုပါ လက်ဝယ် ပိုင်ပိုင် ထိန်းချုပ်နိုင်သူများ ဖြစ်လာခဲ့သည်” ဟု အမေရိကန်ပညာရှင် Joseph R. Rudolph က ရေးသားခဲ့သည်။
လက်ရှိဖြစ်ပွားနေသော အီရန်နှင့် စစ်ပွဲသည် ကမ္ဘာကြီးကို ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များက ရေနံစျေးနှုန်း ရိုက်ခတ်မှုထက် ပိုမိုကြီးမားသော စွမ်းအင်အကြပ်အတည်းအတွင်းသို့ ကျဆင်းသွားစေနိုင်ကြောင်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စွမ်းအင်အေဂျင်စီ (IEA) အကြီးအကဲက တနင်္လာနေ့တွင် သတိပေးခဲ့သည်။
သောက်သုံးရေနှင့် စွမ်းအင် ချိတ်ဆက်မှု။ ယခင်ကာလများနှင့်မတူဘဲ ယခုအခါ ပင်လယ်ကွေ့ဒေသတွင်းနိုင်ငံများသည် ရေငန်သန့်စင်စက်ရုံများ (Desalination Plants) ပေါ်တွင် အလွန်အကျွံ မှီခိုနေရသည်။ အီရန်အနေဖြင့် အဆိုပါစက်ရုံများကို ပစ်မှတ်ထား လာပါက လောင်စာဆီပြတ်လပ်ရုံသာမက သန်းနှင့်ချီသော လူဦးရေအတွက် သောက်သုံးရေ အကြပ်အတည်းပါ ဆင့်ပွားဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည့် အန္တရာယ်ရှိသည်။
ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး ချိတ်ဆက်မှု။ ယနေ့ခေတ် ကမ္ဘာ့ကုန်ထုတ်လုပ်မှု ကွင်းဆက် (Global Supply Chain) သည် ယခင်ကထက် ပိုမိုနက်ရှိုင်းစွာ ချိတ်ဆက်နေသဖြင့် ရေနံစျေးနှုန်း မြင့်တက် ခြင်းသည် ကုန်စည်ပို့ဆောင်ခနှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်မှုစရိတ်များအပေါ် တိုက်ရိုက် သက်ရောက် ကာ တစ်ကမ္ဘာလုံး၌ ငွေကြေးဖောင်းပွမှုကို လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်စေမည်ဖြစ်သည်။
ခြုံငုံသုံးသပ်ရသော် ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များက ရေနံရိုက်ခတ်မှုများသည် ကမ္ဘာ့စွမ်းအင် ထိန်းချုပ်မှုကို အနောက်နိုင်ငံများလက်မှ အရှေ့အလယ်ပိုင်းနိုင်ငံများထံသို့ ပြောင်းလဲစေခဲ့ သကဲ့သို့၊ ယခုဖြစ်ပွားနေသော တင်းမာမှုများသည်လည်း ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးနှင့် စွမ်းအင် လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ မဟာဗျူဟာများကို အကြီးအကျယ် ပြောင်းလဲပစ်နိုင်သည့် အလားအလာ ရှိနေသည်။ ထို့ကြောင့် လက်ရှိဆွေးနွေးမှုများ၏ ရလဒ်သည် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ စီးပွားရေး တည်ငြိမ်မှုအတွက် အဆုံးအဖြတ်ပေးမည့် အရေးကြီးသော အချက်ဖြစ်လာပေသည်။
၁၉၇၃ ခုနှစ် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း (UK) တွင် ရေနံအကြပ်အတည်းကာလအတွင်း ဓာတ်ဆီဆိုင်၌ ကားများ တန်းစီနေစဉ်။ Popperfoto/Getty Images
