CNN- ၂၀၂၆ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၈ရက်
တိုကျို — ဂျပန်နိုင်ငံတွင် နောက်ဆုံးကျန်ရှိသည့် ပန်ဒါနှစ်ကောင်ကို တရုတ်နိုင်ငံသို့ ပြန်လည် မပို့ဆောင်မီ တနင်္ဂနွေနေ့တွင် ဂျပန်ပရိသတ်များက သွားရောက်နှုတ်ဆက်ခဲ့ကြသည်။ ဤဖြစ်ရပ်သည် နှစ်နိုင်ငံကြား ဆက်ဆံရေး တင်းမာနေမှုကို ထင်ဟပ်ဖော်ပြနေသည်။
အမွှာပန်ဒါလေးများဖြစ်သော ရှောင်ရှောင် (Xiao Xiao) နှင့် လေလေ (Lei Lei) တို့သည် ပြီးခဲ့သည့် ရုံးပိတ်ရက်က ပရိသတ်များကို နောက်ဆုံးအကြိမ် တွေ့ဆုံခဲ့ပြီးနောက်၊ အင်္ဂါနေ့တွင် တိုကျိုမြို့ရှိ အူအဲနိုတိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ် (Ueno Zoo) မှ ထွက်ခွာသွားခဲ့ကြောင်း ဒေသတွင်းသတင်းများက ဖော်ပြသည်။
၎င်းတို့ကို ဂျပန်မြို့တော်တွင် မွေးဖွားခဲ့သော်လည်း၊ ပေကျင်း၏ “ပန်ဒါသံတမန်ရေး” (panda diplomacy) မူဝါဒအရ တရုတ်နိုင်ငံကသာ ပိုင်ဆိုင်ခွင့်ရှိသည်။ တရုတ်အစိုးရသည် ပန်ဒါများကို အမျိုးသားပြယုဂ်နှင့် ချစ်ကြည်ရေးသံတမန်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားပြီး၊ ဆက်ဆံရေးမြှင့်တင်လိုသည့် နိုင်ငံများကို ငှားရမ်းပေးလေ့ရှိသည်။
ယခု ပန်ဒါနှစ်ကောင် ဂျပန်မှ ထွက်ခွာသွားခြင်းကြောင့် အာရှ၏ အကြီးဆုံး စီးပွားရေး နိုင်ငံနှစ်ခုကြား ဆက်ဆံရေး နှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း အနိမ့်ဆုံးသို့ ရောက်ရှိနေချိန်တွင် ဂျပန်နိုင်ငံ၌ ငါးဆယ်စုနှစ်အတွင်း ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ပန်ဒါတစ်ကောင်မှ မရှိတော့သည့် အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိသွားသည်။
ပြီးခဲ့သည့်အပတ်က ပန်ဒါများကို နောက်ဆုံးအကြိမ် သွားရောက်ကြည့်ရှုသူများ၏ စိတ်ထဲတွင် နိုင်ငံရေးအခြေအနေများကလည်း ကပ်ပါလျက်ရှိသည်။
“တကယ် ဝမ်းနည်းမိပါတယ်” ဟု လာရောက်ကြည့်ရှုသူ ရှိုကန် အီကဲဒါ က CNN သို့ ပြောကြားခဲ့သည်။ “ကျွန်တော်တို့က ‘ပန်ဒါက ဒီမှာရှိနေတာပဲ၊ တစ်ချိန်ချိန်တော့ လာကြည့် ဖြစ်မှာပါ’ လို့ အမြဲတွေးခဲ့တာ၊ အခုတော့ ဒီလိုဖြစ်သွားပြီ။ ဒီထက် ပိုလာကြည့်ဖြစ်ခဲ့ရင် ကောင်းမှာပဲလို့ တွေးမိတယ်”
ပန်ဒါများနှင့် လူထုနောက်ဆုံးတွေ့ဆုံမည့် အပတ်များအတွင်း လူတန်းကြီးများ ရှည်လျားစွာ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သောကြောင့် တိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ်က လက်မှတ်များကို မဲနှိုက်စနစ် (lottery system) ဖြင့်သာ ရောင်းချပေးခဲ့ရသည်။
အခြားပန်ဒါပရိသတ်တစ်ဦးဖြစ်သူ ယုကီအဲ ကူယာမ က ဒီဇင်ဘာလအစောပိုင်းတွင် ပန်ဒါများကိုကြည့်ရန် ၅ နာရီကြာ တန်းစီခဲ့ရကြောင်း ပြောသည်။ သူမသည် မဲပေါက် ပြီးနောက် ပြီးခဲ့သည့်အပတ်ကလည်း နောက်တစ်ကြိမ် လာရောက်ကြည့်ရှုခဲ့သည်။
“ဒါဟာ တကယ့်ကို စိတ်ပျက်ဖို့ကောင်းပါတယ်။ ဒီလို ချစ်စရာကောင်းပြီး အပြစ်ကင်းတဲ့ တိရစ္ဆာန်တွေကို သံတမန်ရေးရာမှာ အသာစီးရဖို့ ဖဲချပ်တစ်ခုလို ဒါမှမဟုတ် လက်နက် တစ်ခုလို အသုံးချခံနေရတာ ဝမ်းနည်းစရာပါပဲ” ဟု သူမက ဆိုသည်။
တိရစ္ဆာန်ထိန်းများ၏ အဆိုအရ အမွှာမောင်နှမနှစ်ယောက်မှာ စရိုက်မတူကြပေ။ ရှောင်ရှောင်က အကြောက်အလန့်ရှိသော်လည်း ၎င်း၏အစ်မ လေလေမှာမူ ရဲရင့်ပြီး အပြောင်းအလဲများကို လျင်မြန်စွာ အသားကျသူဖြစ်သည်။
၎င်းတို့နှစ်ဦးကို ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် အူအဲနိုတိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ်၌ မိခင် ရှင်ရှင် (Shin Shin) နှင့် ဖခင် ရီရီ (Ri Ri) တို့မှ မွေးဖွားခဲ့သည်။ မိဘနှစ်ပါးကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် တရုတ်သို့ ပြန်ပို့ခဲ့ပြီး၊ ၎င်းတို့၏အစ်မ ရှန်ရှန် (Xiang Xiang) ကိုလည်း မနှစ်ကတည်းက ပြန်ပို့ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။
ဂျပန်နိုင်ငံသည် တရုတ်နှင့် သံတမန်ဆက်ဆံရေး ပုံမှန်ပြန်ဖြစ်ခြင်း အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး ပန်ဒါများကို လက်ခံရရှိခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ နောက်ထပ် ပန်ဒါများ ထပ်မံရောက်ရှိလာခြင်း သို့မဟုတ် ဒေသတွင်း၌ မွေးဖွားခြင်းတို့ကြောင့် ပရိသတ်အမြောက်အမြား ရရှိခဲ့သည်။
သို့သော်လည်း ဂျပန်ဝန်ကြီးချုပ် ဆာနာအဲ တာကာအီချီ (Sanae Takaichi) က “တရုတ်က ထိုင်ဝမ်ကို ကျူးကျော်မယ်ဆိုရင် ဂျပန်အနေနဲ့ စစ်ရေးအရ တုံ့ပြန်မှုတွေ ရှိလာနိုင်တယ်” ဟု အရိပ်အမြွက် ပြောကြားခဲ့ခြင်းက တရုတ်နိုင်ငံ၏ ဒေါသကို ဆွပေးလိုက်သလို ဖြစ်ခဲ့သည်။
ပေကျင်းကလည်း လေကြောင်းလိုင်းများ ဖြတ်တောက်ခြင်းနှင့် ဂျပန်သို့ ခရီးမသွားရန် နိုင်ငံသားများကို သတိပေးခြင်း အပါအဝင် စီးပွားရေးအရ ဖိအားပေးမှုများဖြင့် တုံ့ပြန်ခဲ့ သည်။ ဂျပန်သို့ လာရောက်သည့် တရုတ်ခရီးသွား အရေအတွက်မှာ ပြီးခဲ့သည့်လက မနှစ်ကထက် ထက်ဝက်နီးပါး ကျဆင်းသွားပြီး ၃၃၀,၀၀၀ ခန့်သာ ရှိတော့ကြောင်း ခရီးသွားလာရေးဝန်ကြီး ယာဆူရှီ ကာနဲကို က ပြောကြားခဲ့သည်။
တရုတ်အာဏာပိုင်များသည် ပင်လယ်စာ တင်သွင်းမှုများကို ဆိုင်းငံ့ထားသည့်အပြင် စစ်ရေးတွင် အသုံးပြုသည့် ရှားပါးသတ္တု (rare earth elements) တင်ပို့မှုများကိုလည်း ပိတ်ပင်ထားပြီး၊ ဝန်ကြီးချုပ် တာကာအီချီအနေဖြင့် သူမ၏ ပြောကြားချက်ကို ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းရန် တောင်းဆိုထားသည်။ ဂျပန်ခေါင်းဆောင်ကမူ နိုဝင်ဘာလတွင် သူမ၏ ပြောကြားချက်မှာ “ယူဆချက်” သာဖြစ်ပြီး နောက်နောင် ထိုကဲ့သို့ မှတ်ချက်မျိုး မပေးရန် ရှောင်ကြဉ်မည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။
တစ်ဖက်တွင်လည်း တာကာအီချီသည် ပြီးခဲ့သည့် အောက်တိုဘာလက လစ်ဘရယ် ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ (LDP) အတွင်း မဲခွဲမှုကို အနိုင်ရပြီးနောက်၊ သူမ၏ တရုတ်အပေါ် တင်းမာသော ရပ်တည်ချက် အပါအဝင် မူဝါဒများကို ပြည်သူ့ထောက်ခံမှု ပိုမိုရရှိစေရန် ဖေဖော်ဝါရီ ၈ ရက်တွင် ရွေးကောက်ပွဲ ကျင်းပရန် ခေါ်ယူထားသည်။
ပြီးခဲ့သည့်နှစ်ကလည်း တရုတ်နိုင်ငံသည် ပန်ဒါအခြေပြု ခရီးသွားလုပ်ငန်းကို အဓိကအားထား နေရသည့် ဂျပန်မြို့ငယ်လေးတစ်ခုရှိ တိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ်မှ ပန်ဒါလေးကောင်ကို ပြန်လည် သိမ်းယူခဲ့သည်။ ဂျပန်တောင်ပိုင်းကမ်းရိုးတန်းရှိ ရှိရာဟားမား (Shirahama) ကဲ့သို့သော အပန်းဖြေစခန်းတွင် ပန်ဒါအမှတ်တရပစ္စည်း အရောင်းဆိုင်များနှင့် ပန်ဒါပုံစံ ခေါက်ဆွဲ ဆိုင်များမှာ အခက်တွေ့ခဲ့ကြရသည်။
တရုတ်နိုင်ငံက အဆိုပါ ပန်ဒါလေးကောင်၏ ငှားရမ်းမှု သက်တမ်းကို ထပ်မတိုးပေးရန် ဆုံးဖြတ်ခြင်းမှာလည်း ထိုင်ဝမ်ကိစ္စနှင့် ပတ်သက်နိုင်ကြောင်း၊ ရှိရာဟားမားမြို့က ထိုင်ဝမ်လိုလားသော မြို့တော်ဝန်ကို ရွေးချယ်ခဲ့ပြီးနောက် ယခုလို ဖြစ်လာခြင်းဖြစ်ကြောင်း နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေး ပညာရှင်တစ်ဦးက CNN သို့ ပြောကြားခဲ့သည်။
လက်ရှိတွင် အူအဲနိုတိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ် ဝန်ထမ်းများက ပန်ဒါအဆောင်ကို မူလအတိုင်း ဆက်ထားရန် စီစဉ်ထားပြီး အခြေအနေ ကောင်းလာနိုး မျှော်လင့်နေကြသည်။
“ဒီအဆောင်တွေကို ပန်ဒါကြီးတွေအတွက် သီးသန့်ဒီဇိုင်းထုတ်ထားတာဆိုတော့ တခြား တိရစ္ဆာန်တွေအတွက် ပြောင်းလဲဖို့ မလွယ်ပါဘူး” ဟု ရှောင်ရှောင်နှင့် လေလေတို့ကို ပထမဆုံးနေ့ကတည်းက ပြုစုပျိုးထောင်ပေးခဲ့သည့် တိရစ္ဆာန်ပြသရေး ဒါရိုက်တာ ဟီတိုရှီ ဆူဇူကီး က ပြောသည်။
သူသည် အနည်းဆုံးအားဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံနှင့်အတူ ပန်ဒါထိန်းသိမ်းရေးနှင့် မျိုးပွားရေး သုတေသနလုပ်ငန်းများကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်သွားရန် မျှော်လင့်နေသည်။ သို့သော် အရာအားလုံးထက် ပို၍ မျှော်လင့်သည်မှာ ပန်ဒါများ တစ်နေ့တွင် ပြန်လည်ရောက်ရှိလာရန် ဖြစ်သည်။
“သူတို့က ချစ်စရာကောင်းရုံတင်မကဘဲ စိတ်ဝင်စားဖို့ကောင်းတဲ့ တိရစ္ဆာန်တွေလည်း ဖြစ်ပါတယ်။ လူအများအပြား သူတို့ကို မြင်တွေ့ခွင့်ရစေချင်ပါတယ်” ဟု သူက ဆိုသည်။
တရုတ်အစိုးရရဲ့ “ပန်ဒါသံတမန်ရေး” (Panda Diplomacy) ဆိုတာ ကမ္ဘာ့နိုင်ငံရေးမှာ အင်မတန် ထူးခြားပြီး ထိရောက်တဲ့ နူးညံ့တဲ့အာဏာ (Soft Power) အသုံးချမှုတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ အဓိကအချက်တွေကို အပိုင်းလိုက် ရှင်းပြပေးပါမယ်။
၁။ ပန်ဒါသံတမန်ရေးဆိုတာ ဘာလဲ?
တရုတ်နိုင်ငံက သူတို့နိုင်ငံမှာပဲရှိတဲ့ ရှားပါးတိရစ္ဆာန်ဖြစ်တဲ့ ပန်ဒါကြီး(“Giant Panda”) တွေကို တခြားနိုင်ငံတွေကို ချစ်ကြည်ရေးလက်ဆောင်အဖြစ် (သို့မဟုတ်) အငှားချထားခြင်းအားဖြင့် နိုင်ငံခြားရေးဆက်ဆံရေးကို တည်ဆောက်တဲ့ နည်းလမ်းဖြစ်ပါတယ်။
၁၉၅၀ မှ ၁၉၈၀ ကြား။ အဲဒီအချိန်က ပန်ဒါတွေကို “လက်ဆောင်” အဖြစ် အပိုင်ပေးခဲ့တာပါ။ (ဥပမာ- ၁၉၇၂ မှာ အမေရိကန်သမ္မတ နစ်ဆင် တရုတ်ပြည်ကို သွားပြီးနောက် ဆက်ဆံရေး ကောင်းမွန်ဖို့ ပန်ဒါနှစ်ကောင် လက်ဆောင်ပေးခဲ့ပါတယ်)။
၁၉၈၄ နောက်ပိုင်း။ ပန်ဒါတွေ မျိုးသုဉ်းမယ့်အန္တရာယ်ရှိလာတာကြောင့် အပိုင်မပေးတော့ဘဲ “ရေရှည်အငှားချထားခြင်း” စနစ်ကို ပြောင်းလဲခဲ့ပါတယ်။
၂။ ပန်ဒါတွေက ဘယ်လို အလုပ်လုပ်သလဲ?
အခုခေတ်မှာ တရုတ်နိုင်ငံဟာ ပန်ဒါတွေကို နိုင်ငံတကာကို ငှားရမ်းရာမှာ တင်းကျပ်တဲ့ စည်းမျဉ်းတွေ ထားရှိပါတယ် –
ပိုင်ဆိုင်မှု။ ကမ္ဘာ့ဘယ်နေရာမှာပဲရှိရှိ ပန်ဒါအားလုံးဟာ တရုတ်နိုင်ငံကပဲ ပိုင်ဆိုင်ပါတယ်။ နိုင်ငံခြားမှာ မွေးဖွားလာတဲ့ ပန်ဒါလေးတွေဟာလည်း တရုတ်နိုင်ငံသားပဲ ဖြစ်ပြီး အသက် (၂) နှစ် (သို့) (၄) နှစ် ပြည့်ရင် တရုတ်ပြည်ကို ပြန်ပို့ရပါတယ်။
ငှားရမ်းခ။ ပန်ဒါတစ်စုံအတွက် တစ်နှစ်ကို အမေရိကန်ဒေါ်လာ (၅) သိန်းကနေ (၁) သန်းအထိ တရုတ်အစိုးရကို ပေးဆောင်ရလေ့ရှိပြီး အဲဒီငွေတွေကို ပန်ဒါထိန်းသိမ်းရေးလုပ်ငန်းတွေမှာ သုံးစွဲတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
နိုင်ငံရေးအရ အသုံးချမှု။ တရုတ်အစိုးရဟာ သူတို့နဲ့ စီးပွားရေးအရ (သို့မဟုတ်) နိုင်ငံရေးအရ အကျိုးတူပူးပေါင်းတဲ့ နိုင်ငံတွေကိုပဲ ပန်ဒါငှားပေးလေ့ရှိပါတယ်။
၃။ ဆုလာဘ်နဲ့ အပြစ်ပေးမှု (Rewards and Punishment)
ပန်ဒါတွေကို တရုတ်နိုင်ငံက “နိုင်ငံရေးအရ ဆုပေး၊ ဒဏ်ပေး” တဲ့နေရာမှာ အသုံးချတတ်ပါတယ် –
ဆုပေးခြင်း။ အရေးကြီးတဲ့ ကုန်သွယ်ရေးသဘောတူညီချက်တွေ ရပြီးနောက်မှာ အဲဒီနိုင်ငံကို ပန်ဒါငှားပေးလေ့ရှိပါတယ်။ (ဥပမာ- စကော့တလန်နဲ့ ဆော်လမွန်ငါး၊ ယူရေနီယံ ကုန်သွယ်မှုတွေလုပ်ပြီးနောက် ဗြိတိန်ကို ပန်ဒါငှားပေးခဲ့တာမျိုးပါ)။
ဒဏ်ပေးခြင်း။ အခု ဂျပန်သတင်းမှာ မြင်ရသလိုပါပဲ၊ နိုင်ငံတစ်ခုခုနဲ့ ဆက်ဆံရေး တင်းမာလာရင် သို့မဟုတ် အဲဒီနိုင်ငံက တရုတ်ကို ဆန့်ကျင်တဲ့ စကားမျိုးပြောလာရင် ငှားရမ်းခ သက်တမ်းမတိုးပေးတော့ဘဲ ပန်ဒါတွေကို ပြန်သိမ်းယူတတ်ပါတယ်။ ဒါကို “Panda Recall” လို့ ခေါ်ပါတယ်။
၄။ ဘာကြောင့် ပန်ဒါကို သုံးတာလဲ?
ပန်ဒါဟာ အလွန်ချစ်စရာကောင်းပြီး လူချစ်လူခင်များတဲ့ တိရစ္ဆာန်ဖြစ်တာကြောင့် တရုတ်နိုင်ငံရဲ့ ပုံရိပ်ကို ပိုပြီး နူးညံ့ပျော့ပျောင်းလာအောင် လုပ်ဆောင်ပေးနိုင်ပါတယ်။ နိုင်ငံရေးအရ ဘယ်လောက်ပဲ တင်းမာနေပါစေ၊ ပန်ဒါလေးတွေကို လာကြည့်တဲ့ ပြည်သူတွေရဲ့ စိတ်ထဲမှာ တရုတ်နိုင်ငံအပေါ် အကောင်းမြင်စိတ် အနည်းငယ် ဖြစ်ပေါ်စေဖို့ ရည်ရွယ်တာပါ။
အနှစ်ချုပ်ရရင်ပန်ဒါသံတမန်ရေးဆိုတာ တိရစ္ဆာန်လေးတွေကို ချစ်လို့ လုပ်တာထက် တရုတ်နိုင်ငံရဲ့ နိုင်ငံခြားရေးသြဇာ (Diplomatic Leverage) ကို တိုးချဲ့ဖို့အတွက် စနစ်တကျ အကွက်ချ လုပ်ဆောင်တဲ့ မဟာဗျူဟာတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။
အခု ဂျပန်မှာ ပန်ဒါတွေ မရှိတော့တာဟာ နှစ်နိုင်ငံကြားက သံတမန်ရေးရာ “နွေးထွေးမှု” လုံးဝ မရှိတော့ဘူးဆိုတာကို ပြသနေတဲ့ သင်္ကေတတစ်ခုပါပဲ။
နောက်ဆုံးကြည့်ရှုသည့်နေ့တွင် Ueno တိရစ္ဆာန်ရုံ၌ လေးနှစ်အရွယ် ပန်ဒါကြီးများဖြစ်သည့် Xiao Xiao နှင့် Lei Lei တို့ကို ကြည့်ရှုရန် စောင့်ဆိုင်းနေကြသော ဧည့်သည်များသည် ဧရာမပန်ဒါများပါသည့် ကျောပိုးအိတ်များကို သယ်ဆောင်လာကြသည်။ Issei Kato/Reuters(ပုံ)
